Bruxisme: tandenknarsen begrijpen en de oorzaken behandelen
Ook al doe je het onbewust, tandenknarsen (in de tandheelkunde bruxisme genoemd) kan behoorlijk slopend zijn – en dat zelfs in de letterlijke zin van het woord. Want naast slijtage van je tandweefsel kan voortdurend knarsen ook leiden tot hoofd-, kaak- en nekpijn. In ons artikel kom je alles te weten over de oorzaken, hoe je de symptomen van bruxisme kunt herkennen en hoe je je tandgezondheid op de lange termijn kunt beschermen.
Definitie van bruxisme
Heb je jezelf er ook wel eens op betrapt dat je in momenten van sterke spanning je tanden stevig op elkaar klemt? Dan zou je mogelijk aan bruxisme kunnen lijden. De term komt uit het Latijn en verwijst in de geneeskunde naar het knarsen of klemmen van de tanden of het verschuiven van de onderkaak, wat vaak onbewust gebeurt tijdens de slaap of in stressvolle situaties in het dagelijks leven. Daarom wordt er bij bruxisme ook onderscheid gemaakt tussen bruxisme tijdens het wakker zijn en tijdens de slaap .
Volgens de Duitse Federale Tandartskamer (BZÄK)knarst in Duitsland één op de twee mensen af en toe met de tanden, en één op de vijf regelmatig. Vrouwen hebben er vaker last van dan mannen. De meest getroffen leeftijdsgroep ligt tussen de 30 en 45 jaar, maar bruxisme kan ook al bij kinderen en jongeren voorkomen. En de gevolgen van dit onbewuste gedrag zijn enorm. De druk die bij het tandenknarsen ontstaat, kan namelijk oplopen tot 480 kg/cm² en meer. Ter verduidelijking: dat is 10 keer meer dan de normale druk die anders bij het kauwen ontstaat.
Ook al merk je de gevolgen van bruxisme vaak niet direct, kan jarenlang tandenknarsen dus tot een reeks problemen leiden – en niet alleen de slijtage van de tanden versnellen en de tanden daardoor beschadigen, maar ook leiden tot hoofd- en kaakpijn en spierspanningen in het gezicht, de kaak en de nek.
De precieze oorzaak van bruxisme kan niet altijd eenduidig worden vastgesteld, maar het is bekend dat het optreden ervan in direct verband kan staan met stress, angst, slaapstoornissen of problemen met de kaakstructuur.
Symptomen en tekenen van bruxisme en de gevolgen voor de tandgezondheid, kaakgewrichten en spieren
De symptomen en tekenen van bruxisme kunnen variëren en klachten zijn niet altijd direct toe te schrijven aan tandenknarsen. Meestal kan de tandarts echter aan de hand van typische afwijkingen tijdens een routinecontrole vaststellen of je met je tanden knarst.
Tegelijkertijd moet je echter ook altijd goed op jezelf letten en indien nodig overleggen met je tandarts. De volgende symptomen en tekenen komen vaak voor bij bruxisme:
- Tandenknarsen of tanden op elkaar klemmen: Kenmerkend voor bruxisme is het krachtig op elkaar bijten van de tanden, vooral ’s nachts. De kauwspieren staan dan onder extreme spanning. Vaak kunnen zelfs bedgenoten het knarsen horen. Als je het gevoel hebt dat je last hebt van bruxisme, vraag dan ook altijd aan je partner of je ’s nachts mogelijk geluiden maakt die te wijten zijn aan tandenknarsen. Bruxisme kan echter ook overdag voorkomen – meestal onopgemerkt. Vooral stressvolle alledaagse situaties uiten zich bij sommige mensen door het krachtig op elkaar klemmen van beide kaken.
- Tandbeschadigingen/versleten tanden: De voortdurende wrijving en druk kunnen leiden tot afgevlakte, versleten of zelfs gebroken tanden, omdat het harde tandweefsel (dentin en glazuur) door het contact zo sterk wordt aangetast.
- Gevoelige tanden: Als je merkt dat je tanden gevoelig zijn voor warmte of kou, kan tandenknarsen daar ook de oorzaak van zijn. Door het voortdurende knarsen en klemmen kunnen de tanden gevoeliger reageren op warmte, kou en druk.
- Pijn in het kaakgebied: Bruxisme kan leiden tot pijn in het kaakgewricht (temporomandibulaire disfunctie), in het oor of in de nek, tot gezichtspijn of zelfs tot tinnitus. Houd bij aanhoudende klachten in deze gebieden dus altijd rekening met bruxisme.
- Hoofdpijn: Veel mensen met bruxisme hebben regelmatig last van spanningshoofdpijn, die kan voortkomen uit gespannen spieren in de kaak-, nek- en gezichtsregio. Spanningshoofdpijn voelt aan alsof je een te strakke hoofdband om je hoofd hebt gebonden.
- Slaapstoornissen: Bruxisme treedt meestal tijdens de slaap op en kan slaapstoornissen veroorzaken of zelfs verergeren.
- Spierverrekkingen: De voortdurende spanning van de kaakspieren kan leiden tot spierverrekkingen in het gezicht en de nek. Als je hier last van hebt, moet je er altijd rekening mee houden dat bruxisme hieraan ten grondslag kan liggen.
- Verhoogd risico op tandbederf: Tandenknarsen beschadigt vaak ook het tandglazuur, wat op zijn beurt het risico op tandbederf verhoogt. Tegelijkertijd worden versleten tanden ook vatbaarder voor tandbederf, omdat het glazuur zijn beschermende functie tegen zuuraanvallen verliest.
- Schade aan vullingen en kronen: Zelfs vullingen, implantaten, kronen en kunstgebitten kunnen schade oplopen door de sterke druk van de tanden op elkaar – vooral als ze al wat ouder of versleten zijn.
- Schade aan het tandvlees: Door het voortdurende drukken en schuren van de tanden kan ook het tandvlees worden aangetast. Terugtrekkend tandvlees, parodontose of de ontstekingsvorm daarvan, parodontitis, zijn de mogelijke gevolgen hiervan.
Oorzaken van bruxisme
De oorzaken van bruxisme kunnen meestal niet eenduidig worden vastgesteld. Dat komt vooral doordat bruxisme vaak multifactorieel is – dat wil zeggen dat er verschillende oorzaken tegelijk een rol kunnen spelen, die van persoon tot persoon verschillen. Het is echter aangetoond dat verschillende factoren kunnen bijdragen aan tandenknarsen. Hiertoe behoren:
Stress en angst
Deze worden beschouwd als een van de belangrijkste oorzaken van bruxisme. Mensen die onder zware stress staan of aan angststoornissen lijden, hebben volgens studies vaker de neiging om tijdens de slaap hun tanden op elkaar te klemmen of ermee te knarsen.
Verkeerde stand van de tanden of de kaak
Als er sprake is van een afwijkende beet of functiestoornissen in de kauwspieren of de kaakgewrichten (craniomandibulaire disfunctie, CMD), kan dit bruxisme eveneens bevorderen. De reden: ons lichaam probeert de verkeerde spanningen en de onfysiologische beet te compenseren door de tanden tegen elkaar te wrijven, meestal onbewust tijdens de slaap.
Myofasciale spanningsonevenwichtigheden
Ook verhardingen, verkortingen en verklevingen in spieren en fascia in verder weg gelegen lichaamsdelen kunnen tot bruxisme leiden. Als zogenaamde opstijgende symptomatiek kunnen deze verkeerde spanningen zelfs vanuit de voeten komen en zich naar boven uitbreiden tot in het hoofd en de kaak. Via deze „kettingreactie“ probeert het lichaam de disfunctie te compenseren.
Psychologische factoren
Naast stress en angst kunnen ook andere psychologische factoren, zoals woede, frustratie of onderdrukte gevoelens, risicofactoren voor bruxisme zijn en dit veroorzaken of verergeren.
Slaapstoornissen
Ook slaapstoornissen, zoals obstructieve slaapapneu, waarbij 's nachts langere adempauzes optreden, zijn risicofactoren voor bruxisme.
Levensstijl
Als je regelmatig stimulerende middelen zoals alcohol, cafeïne, nicotine of drugs gebruikt, neemt ook daardoor het risico op bruxisme toe. Veelvuldig kauwgom kauwen of het bespelen van houtblazers met speciale mondstukken kan eveneens een oorzaak zijn van tandenknarsen en -klemmen.
Medicijnen en stoffen
Sommige medicijnen, met name antidepressiva en bepaalde psychofarmaca, kunnen bruxisme als bijwerking veroorzaken of verergeren.
Diagnosemethoden
Bij een vermoeden van bruxisme is de tandarts de juiste contactpersoon. Normaal gesproken worden de typische slijtageverschijnselen aan de tanden, die door het tandenknarsen zijn ontstaan, al ontdekt tijdens het reguliere routinecontrolebezoek aan de tandartspraktijk. Verlies van tandweefsel en schade aan het parodontium kunnen namelijk duidelijke aanwijzingen zijn voor bruxisme. Verder zijn er glad gepolijste oppervlakken op de tanden of kronen, scheurtjes in het glazuur, afgebroken glazuur, gevoelige tanden, verkorting van tanden en afgebroken stukjes van facings, kronen of bruggen.
Ook de zelfobservatie van hun patiënten geeft tandartsen extra aanwijzingen voor de mogelijke aanwezigheid van bruxisme. Hiertoe behoren het wakker worden met een stijve en vermoeide kaak, pijn in de kauwspieren of bij het openen of sluiten van de kaak, of nachtelijke knarsgeluiden die door de partner worden waargenomen.
Behandelingsmogelijkheden en beschermingsmiddelen voor kaak en tanden
Als bij jou bruxisme is vastgesteld, moet je niet te lang wachten met de behandeling, omdat je tanden anders door het knarsen aanzienlijke schade kunnen oplopen. Vooral tandartsen kunnen je tips geven over hoe je het beste met bruxisme omgaat. Een van de meest gangbare methoden om de gevolgen ervan te voorkomen, is een knarsbeugel of een opbeugel, die je doorgaans ’s nachts draagt. Sommige mensen knarsen echter zo hevig dat hen wordt aangeraden de beugel ook overdag te dragen.
De kosten voor het vervaardigen van de beugel worden doorgaans volledig vergoed door de wettelijke ziektekostenverzekering. Hiervoor maakt de tandarts een kunststof beugel die individueel is aangepast aan jouw gebit en die over de boven- of ondertanden past. Deze dient om de tanden tijdens het knarsen te beschermen door als een soort barrière tussen de tandrijen te fungeren. De beugel verdeelt de druk gelijkmatig en voorkomt zo schade aan de tanden en het kaakgewricht. Mocht je al merkbare symptomen hebben, dan is het raadzaam om een tandarts te raadplegen die gespecialiseerd is in CMD. In dat geval moet de tandbeugel namelijk gedurende een langere periode specifiek worden aangepast en steeds opnieuw worden gecontroleerd, terwijl het hele lichaam met osteopathie en speciale oefeningen in een spanningsbalans wordt gebracht.
Als de gevolgen van bruxisme zich uiten in spierspanningen in de kaak- en nekregio, kan speciale fysiotherapie of osteopathie met rekoefeningen en ontspanningsoefeningen, evenals massagetherapie, helpen om de symptomen te verlichten en de spierspanning te verminderen.
Als het optreden van bruxisme in verband kan worden gebracht met een onderliggende aandoening, moet ook de onderliggende aandoening op passende wijze worden behandeld om het bruxisme onder controle te krijgen.
Aangezien stress een van de belangrijkste oorzaken van bruxisme is, kan het omgaan met stress een effectieve strategie zijn om het te verminderen. Technieken zoals ontspanningsoefeningen, meditatie, yoga of ademhalingstechnieken helpen bij het verminderen van stress en het terugdringen van het tandenknarsen. Daarnaast is het raadzaam om af te zien van stimulerende middelen zoals cafeïne, alcohol en tabak, aangezien deze middelen het tandenknarsen kunnen verergeren.
Ook psychotherapie kan mensen helpen om de mechanismen die bruxisme veroorzaken (zoals zorgen en angsten) onder controle te krijgen en beter om te gaan met stressveroorzakende factoren.
En inderdaad kunnen in sommige gevallen ook botox-injecties in de kauwspieren helpen om bruxisme te verminderen, doordat ze de spieractiviteit tijdelijk verminderen door middel van zenuwverdoving. Een dergelijke maatregel wordt vermeld in de S3-richtlijn voor bruxisme. Dit zijn systematisch ontwikkelde aanbevelingen die artsen en patiënten ondersteunen bij het nemen van beslissingen over de behandeling van hun aandoening. De frequentie van het tandenknarsen zou door de injectie met Botox moeten afnemen en de pijn als gevolg van bruxisme verminderen. De dosis is zo laag dat de kaakspier weliswaar ontspant, maar het kauwen hierdoor niet wordt belemmerd. Deze behandeling mag echter alleen door een gekwalificeerde arts worden uitgevoerd en kan mogelijk bijwerkingen hebben.
Stressmanagement en ontspanningstechnieken
Stressbeheersing en ontspanningstechnieken kunnen een grote steun zijn bij het verminderen van de symptomen van bruxisme. We stellen je vijf technieken en maatregelen voor die je naast de door de tandarts voorgeschreven behandeling kunt toepassen om je tandenknarsen onder controle te krijgen.
- Ademhalingsoefeningen: diep, bewust ademen in de onderbuik kan helpen om stress te verminderen en het lichaam te ontspannen. Probeer je te concentreren op langzame, diepe ademhalingen en let erop dat je het ademhalingsritme, en met name de uitademing, vertraagt om een kalmerend effect te bereiken.
- Progressieve spierontspanning: met behulp van deze techniek span je achtereenvolgens bepaalde spiergroepen aan en laat je ze vervolgens weer los. Dit kan helpen om spanningen te verminderen. Begin met de spieren in de voeten en werk langzaam omhoog naar het hoofd.
- Yoga: Yoga combineert lichaamsbeweging, ademhalingsbeheersing en meditatie, wat stress kan verminderen en de geest tot rust kan brengen. Hierdoor kan ook de spanning in de kaak- en nekstreek worden verlicht.
- Meditatie: Regelmatig mediteren kan helpen om de geest tot rust te brengen, stress te verminderen en een positieve instelling te bevorderen. Ga op een rustige plek zitten, sluit je ogen en concentreer je op je ademhaling of op rustgevende gedachten. Als je het niet lukt om je in je eentje op meditatie te concentreren, maak dan gebruik van een app of een instructievideo op YouTube.
- Mindfulness: Mindfulness houdt in dat je het huidige moment bewust waarneemt zonder oordelen of beoordelingen. Door mindful te zijn en je op het moment te concentreren, kun je stress verminderen en je reacties op stressvolle situaties verbeteren.
Probeer verschillende methoden uit en kies degene die jou het beste helpt. Hoe iemand het beste tot rust komt, is heel persoonlijk en wat voor anderen goed werkt, hoeft niet per se ook voor jou geschikt te zijn. Het is belangrijk dat je jezelf hierdoor niet extra stress bezorgt.
Langetermijnmaatregelen voor zorg en preventie
Als bij jou bruxisme is vastgesteld (en natuurlijk niet alleen dan!), moet je regelmatig preventieve en controleonderzoeken bij de tandarts laten uitvoeren om de toestand van je tanden te laten controleren.
Draag je gebitsbeugel elke nacht – en op advies ook overdag – en probeer stress zo goed mogelijk te vermijden of in ieder geval te voorkomen. Hiervoor zijn stressmanagement- en ontspanningstechnieken geschikt, zoals ademhalingsoefeningen, meditatie en yoga, die je ontspanningsvermogen verbeteren.
Laat je de oefeningen laten zien die bij jouw situatie passen en die helpen om de kauw- en nekspieren te ontspannen. Zo kun je bijvoorbeeld ’s ochtends direct na het opstaan zelf iets doen voor de gezondheid van je kaken.
Ook een gezonde levensstijl heeft een positief effect op stress. Hiertoe behoren een goede slaaphygiëne, een gevarieerde, evenwichtige voeding, regelmatige lichaamsbeweging en het vermijden van overmatige hoeveelheden cafeïne, alcohol of nicotine. Vooral minstens vier uur voor het slapengaan moet je hiervan afblijven, in het belang van je tandgezondheid. Met al deze maatregelen kun je de gezondheid van je tanden op lange termijn behouden en ernstige gevolgen voorkomen.
