Later begin van de schooldag: wat levert het echt op?

Een voordeel van een latere start van de schooldag ligt voor de hand: jongeren zouden 's ochtends langer kunnen slapen en zo aan hun slaapbehoefte kunnen voldoen. Een meta-analyse, waarin 37 wetenschappelijke studies zijn geëvalueerd, bevestigt: latere starttijden van de schooldag verhogen de slaapduur van jongeren aanzienlijk en verminderen de zogenaamde "sociale jetlag", dat wil zeggen de discrepantie tussen de biologische interne klok en de sociale verplichtingen zoals schooltijden.


Bij basisschoolkinderen betekent meer slaap:

• betere groei en lichamelijke ontwikkeling

• een sterker immuunsysteem (minder infecties)

• een betere emotionele regulatie

• meer energie voor het dagelijkse schoolleven

Bij jongeren komt daar nog bij:

• minder angstklachten en depressies

• minder risico op overgewicht en hoge bloeddruk

• beter humeur en minder prikkelbaarheid

• een beter evenwicht in het chronotype (minder strijd tegen de biologische klok)

Of het nu in de derde of de tiende klas is: wie uitgeslapen is, kan zich beter concentreren, informatie sneller opnemen en het geleerde op lange termijn onthouden. Onderzoek toont aan dat jongeren die later naar school gaan, betere cijfers halen. De hersenen hebben slaap nodig om het geleerde te verwerken en op te slaan in het langetermijngeheugen. Basisschoolkinderen die moe in de klas zitten, kunnen het geleerde van de vorige dag niet optimaal onthouden. Bij jongeren komt daar nog bij dat ze tijdens de puberteit biologisch gezien tijdens het eerste lesuur nog in diepe slaap zijn. Leren is op dat moment bijzonder ineffectief.

Uitgeslapen kinderen zijn 's ochtends gemotiveerder en punctueler. De ervaring leert: scholen die later beginnen, registreren minder afwezigheid en te laat komen. Kinderen die niet oververmoeid zijn, worden minder vaak ziek en missen in totaal minder lessen.

Ken je dit? Haastig wakker maken, chagrijnige kinderen aan de ontbijttafel, discussies over wat ze aan moeten trekken – en uiteindelijk rent iedereen gestrest het huis uit. Een consequente slaaphygiëne bij de jongere schoolkinderen en een later begin van de schooldag verzachten deze ochtendspits. Je kind wordt beter wakker, jullie kunnen rustig samen ontbijten en de dag begint voor het hele gezin aanzienlijk ontspannener. Minder stress in de ochtend betekent ook: een betere stemming voor de rest van de dag – bij jou en bij je kind.

Het meest voorkomende argument tegen een latere start van de schooldag is waarschijnlijk dat veel ouders om 8 uur of eerder moeten beginnen met werken. Als de school voor iedereen pas om 9 uur begint, ontstaat er een opvangtekort. Vooral voor alleenstaande ouders of gezinnen zonder grootouders in de buurt kan dit een echt probleem vormen, met name voor ouders van basisschoolkinderen die niet alleen thuis kunnen blijven. De kinderen zouden naar een vroege opvang moeten, wat extra kosten met zich meebrengt. Bij jongeren vanaf 12 of 13 jaar is de zelfstandigheid groter en valt het argument weg.

Een later begin van de schooldag betekent ook een later einde van de schooldag. Dit kan de tijd voor hobby's, sport, muziekles of ontmoetingen met vrienden beperken. Voor jongeren met een bijbaantje zou de dagindeling strak worden gepland.

Als het begin van de schooldag samenvalt met de gebruikelijke spitsuren, kan dat leiden tot overvolle bussen en treinen. Leerlingen zouden het openbaar vervoer moeten delen met forenzen: tijdens de spits is dat voor kinderen niet altijd prettig of veilig.

Een veelgehoord tegenargument: kinderen en jongeren zouden bij een later schoolbegin gewoon later naar bed gaan en het slaaptekort zou blijven bestaan. Dit argument kan echter door studies worden weerlegd: uit onderzoek blijkt dat kinderen niet automatisch later gaan slapen. Vooral bij jongeren sluit het latere schoolbegin gewoon beter aan bij hun natuurlijke ontwaakritme: ze slapen 's ochtends langer, maar gaan 's avonds op de gebruikelijke tijd naar bed.

Een latere start van de schooldag kan het schoolleven in de middelbare school aanzienlijk veranderen. Voor de leerkrachten betekent dit dat ze 's middags vaker op school aanwezig moeten zijn. Voor velen is dit een uitdaging, omdat hun hele dagritme hierdoor verandert.

Slaapdeskundigen raden aan om niet voor 8.30 uur met school te beginnen – het liefst om 9.00 uur. Zelfs een verschuiving van 20 tot 30 minuten kan al meetbare positieve effecten hebben op de concentratie en het welzijn. Een latere start van de schooldag wordt aanbevolen voor leerlingen vanaf de 9e klas.

Beide leeftijdsgroepen hebben er last van, maar om verschillende redenen. Basisschoolkinderen hebben een zeer grote slaapbehoefte (10 tot 11 uur) en zijn vaak chronisch oververmoeid door vroege schoolreizen en vooral door te late bedtijden. Bij jongeren verschuift het biologische ritme naar later: ze worden ’s avonds later moe en hebben ’s ochtends meer slaap nodig. Het is aangetoond dat zij baat hebben bij een latere start van de schooldag.

Wetenschappelijke studies tonen aan: latere schooltijden verhogen de slaapduur van jongeren aanzienlijk. Zelfs een verschuiving van 20 tot 30 minuten heeft al een meetbaar positief effect. Je kind kan langer slapen, is uitgeruster en de 'sociale jetlag' – het verschil tussen de biologische klok en de schooltijden – wordt verminderd.

Ook zonder officiële wijziging van de schooltijden kun je veel bereiken: zorg voor een consequente slaaphygiëne met vaste bedtijden, een donkere en koele slaapkamer en een rustgevende avondroutine. Beperk de schermtijd voor het slapengaan en zorg voor een ergonomische slaapomgeving. Tegelijkertijd loont het de moeite om het onderwerp aan te kaarten tijdens ouderavonden of in de schoolraad.

Ja, er zijn enkele scholen die experimenteren met flexibele starttijden. Een bekend voorbeeld is het Gymnasium Alsdorf bij Aken, dat sinds 2017 voor de bovenbouw een latere start van de schooldag aanbiedt – met vrijwillige zelfstudielessen vanaf 8 uur en reguliere lessen vanaf 9 uur. De school werkt volgens het Dalton-model. Na een proefperiode heeft de school het model permanent gehandhaafd. Er zijn momenteel in totaal meer dan 20 door de Duitse Dalton-vereniging gecertificeerde scholen in Duitsland. In andere landen, zoals Engeland, begint de school standaard tussen 8.30 en 9.00 uur.