Lymfedrainage: zo help je je lichaam bij het ontgiften en afvoeren van afvalstoffen

01. De lymfecirculatie uitgelegd in 4 stappen

Om te begrijpen wat de speciale decongestieve therapie kan bewerkstelligen, is het de moeite waard om eens naar de lymfecirculatie in het lichaam te kijken. De lymfecirculatie maakt deel uit van het afweersysteem van het lichaam en speelt een belangrijke rol bij het afvoeren van schadelijke stoffen en micro-organismen uit de weefsels, bij het transport van voedingsstoffen en bij de immuunafweer.

De lymfecirculatie bestaat uit een netwerk van lymfeklieren, organen en lymfevaten die, net als bloedvaten, door het lichaam lopen. Deze vaten staan in verbinding met de lymfeklieren, die als filters fungeren en ziekteverwekkers en afvalstoffen eruit filteren. Zo werkt de circulatie:

1. In de weefsels van het lichaam verzamelt zich vanuit de fijnste bloedvaten een heldere vloeistof. Deze wordt vervolgens lymfevocht, dat naast afvalstoffen uit de celstofwisseling ook witte bloedcellen (lymfocyten) bevat, die verantwoordelijk zijn voor de afweer. Daarnaast worden grotere, in water onoplosbare stoffen zoals eiwitten en lipiden via de lymfe getransporteerd.
   
2. De lymfevloeistof hoopt zich op in de weefsels en wordt vervolgens door de fijnste lymfevaten uit de intercellulaire ruimte opgenomen. Deze vaten hebben ingebouwde kleppen die ervoor zorgen dat de lymfevloeistof slechts in één richting stroomt.
   
3. De lymfevaten transporteren de lymfevloeistof naar de lymfeklieren. Hier worden afvalstoffen en ziekteverwekkers (virussen, bacteriën enz.) eruit gefilterd en kunnen de witte bloedcellen de schadelijke micro-organismen vernietigen.
   
4. Nadat de lymfevloeistof door de lymfeklieren is gezuiverd, komt deze in grotere lymfevaten terecht en uiteindelijk via de veneuze hoeken terug in de bloedsomloop.

Dagelijks wordt twee tot drie liter van dit weefselvocht door het lichaam gespoeld.
Het hierboven beschreven transport door het lichaam vindt voornamelijk plaats door bewegingen van de ledematen („spierpomp“). Maar ook door andere lichaamseigen compressies zoals ademhaling, orgaanbewegingen en samentrekking van de bloedvaten. Daarnaast is beïnvloeding van buitenaf mogelijk – hier komt lymfedrainage om de hoek kijken.

Dat het lymfestelsel op volle toeren draait, merken we vooral wanneer onze lymfeklieren merkbaar gezwollen zijn. Dan produceren ze namelijk meer afweercellen, bijvoorbeeld als gevolg van virale infecties zoals een verkoudheid of griep, wat zich vaak uit in verschuifbare, drukgevoelige verhardingen (bijvoorbeeld in de hals, onder de oksels of in de liesstreek).

Een lymfoedeem ontstaat wanneer overtollig vocht zich in de weefsels ophoopt en niet goed wordt afgevoerd. Dit kan verschillende oorzaken hebben. In de geneeskunde wordt onderscheid gemaakt tussen primaire en secundaire lymfoedemen. Primaire lymfoedeem komt minder vaak voor en heeft genetische oorzaken. Het kan al bij de geboorte aanwezig zijn of zich in de loop van het leven ontwikkelen. Secundaire lymfoedeem daarentegen treedt op als gevolg van een andere aandoening, bijvoorbeeld lipoedeem, of een trauma. Zo kunnen operaties, kankerbehandelingen of infecties het risico op secundair lymfoedeem verhogen.

Opmerking: Lymfoedeem begint vaak sluipend en kan in de loop van de tijd verergeren. Als symptomen ervaren patiënten meestal zwellingen, een zwaar gevoel, een gevoel van spanning en huidveranderingen. In gevorderde gevallen kunnen bewegingsbeperkingen en chronische ontstekingen optreden.

02. Wat is lymfedrainage?

Om deze symptomen te verlichten en de lymfestroom te stimuleren, wordt lymfedrainage ingezet als onderdeel van de fysiotherapie. Deze zachte massagetechniek helpt de lymfe te mobiliseren, het transport van de vloeistof door het lymfestelsel te verbeteren en lymfevocht uit de gezwollen ledematen af te voeren. Hierdoor wordt zwelling verminderd en wordt een gezond evenwicht in het lichaam hersteld.

Je kunt je dit voorstellen als een huis met een leidingsysteem. Als het leidingsysteem verstopt of beschadigd is, kan het water niet goed stromen en ontstaan er opstoppingen en overstromingen. Net als ons lymfestelsel kan ook het leidingsysteem worden gerepareerd en gereinigd om de doorstroming te herstellen. Lymfedrainage werkt als een loodgieter in een huis voor je lymfestelsel.

Studies hebben aangetoond dat lymfedrainage bij tal van klachten een ondersteunende werking kan hebben – niet alleen op korte termijn, maar ook op lange termijn.

• Een in 2018 gepubliceerde studie toonde aan dat manuele lymfedrainage bij tot wel 75% van de patiënten met lymfoedeem leidde tot een significante vermindering van de zwelling.
  
• Uit een in 2020 uitgevoerd onderzoek bleek dat regelmatige lymfedrainages het risico op lymfegerelateerde complicaties na borstsparende operaties, bijvoorbeeld na borstkanker, met wel 25% kunnen verlagen.
  
• Volgens gegevens van de Duitse Vereniging voor Lymfologie wordt manuele lymfedrainage in Duitsland jaarlijks ongeveer 6 miljoen keer uitgevoerd en levert deze een belangrijke bijdrage aan de behandeling van lymfoedeem.

Naast lymfedrainage zijn er ook andere behandelingsmethoden voor lymfoedeem beschikbaar, zoals medicamenteuze therapieën of compressiekousen. Daarom is het belangrijk dat je als patiënt beseft dat elk geval uniek is – wat voor de ene persoon werkt, hoeft niet per se ook voor alle anderen te gelden. Informeer altijd bij een specialist of therapeut naar de behandelingsmogelijkheden en kies voor de behandeling die jou wordt aanbevolen.

03. Indicaties voor lymfedrainage

Manuele lymfedrainage kan in veel gevallen worden toegepast. We stellen jullie enkele van de meest voorkomende indicaties voor.

• Lymfoedeem: Lymfoedeem is zwelling die wordt veroorzaakt door een ophoping van lymfevocht (zie hierboven). Lymfedrainage kan helpen deze zwellingen te verminderen, met name bij chronisch lymfoedeem.
  
• Na chirurgische ingrepen: Na chirurgische ingrepen, met name ingrepen die het lymfestelsel aantasten (bijvoorbeeld bij het verwijderen van lymfeklieren), kan lymfedrainage helpen om zwellingen te minimaliseren en het herstel te bevorderen.
  
• Verwondingen en trauma’s: (Sport-)verwondingen, trauma’s of brandwonden kunnen tot zwellingen leiden. Lymfedrainage kan in dergelijke gevallen helpen om de lymfestroom te bevorderen en pijn te verlichten.
  
• Reumatoïde artritis: Ook bij aandoeningen zoals reumatoïde artritis kan lymfedrainage helpen om zwellingen en ontstekingen te verminderen.
  
• Chronische veneuze insufficiëntie: Mensen met chronische veneuze insufficiëntie, waarbij er sprake is van een terugstroom van bloed in de benen, kunnen baat hebben bij lymfedrainage om het lymfestelsel te ondersteunen.
  
• Migraine en hoofdpijn: Bij sommige mensen kunnen migraine en hoofdpijn het gevolg zijn van spanningen en vochtophopingen in het hoofd- en nekgebied. Ook bij deze klachten kan lymfedrainage verlichting bieden.
  
• Cellulitis en huidproblemen: Lymfedrainage wordt soms ook ingezet bij de behandeling van cellulitis en huidproblemen, omdat het de lymfestroom kan bevorderen en de afvoer van gifstoffen kan ondersteunen.
  
• Versterking van het immuunsysteem: In de geneeskunde wordt aangenomen dat lymfedrainage kan bijdragen aan de versterking van het immuunsysteem door de lymfestroom te verbeteren.
  

04. Contra-indicaties voor lymfedrainage

Hoe zinvol lymfedrainage ook kan zijn: niet elke patiënt heeft baat bij deze behandeling. Bij bepaalde aandoeningen kan het onder bepaalde omstandigheden de gezondheidstoestand zelfs verslechteren. Hiertoe behoren:

• Acute infecties: wanneer iemand aan een acute infectie lijdt, kan lymfedrainage de verspreiding van de infectie zelfs verder bevorderen. Daarom moet de behandeling absoluut worden uitgesteld totdat de infectie is afgenomen.
  
• Acute trombose of embolie: Bij acute trombose (bloedstolsel) of longembolie kan lymfedrainage de verdere verspreiding van het bloedstolsel bevorderen.
  
• Hartfalen: Mensen met ernstig hartfalen moeten eveneens afzien van lymfedrainage, aangezien deze de bloedsomloop kan beïnvloeden.
  
• Zeer lage bloeddruk: Als je bloeddruk gemiddeld lager is dan 100/60 mmHg, moet je geen lymfedrainage laten uitvoeren, omdat de massagetechniek de bloeddruk verder kan doen dalen, wat kan leiden tot duizeligheid, een licht gevoel in het hoofd en zelfs flauwvallen.
  
• Acuut nierfalen: Bij acuut nierfalen of ernstige nierproblemen kan lymfedrainage gecontra-indiceerd zijn, omdat het lichaam mogelijk niet in staat is om de uitgespoelde stoffen (vooral de eiwitten) effectief via de nieren te verwerken.
  
• Kwaadaardige tumoren en kanker: Bij bepaalde vormen van kanker of in de buurt van tumorlocaties moet lymfedrainage worden vermeden om het risico op uitzaaiingen te minimaliseren.
  
• Open wonden of huidinfecties: Lymfedrainage mag niet worden toegepast op open wonden of geïnfecteerde huidgebieden om verdere verspreiding van infecties te voorkomen.
  
• Schildklieraandoeningen: Bij sommige schildklieraandoeningen moet lymfedrainage slechts met de nodige voorzichtigheid worden toegepast, om de hormoonproductie niet te verstoren.
  
• Vergevorderde perifere arteriële occlusieve aandoening: Bij vergevorderde arteriële occlusieve aandoeningen in de ledematen is lymfedrainage mogelijk niet aan te raden, omdat deze de zuurstofbehoefte in het weefsel verhoogt, die mogelijk niet kan worden gedekt door de beperkte doorbloeding.

Laat je vóór het toepassen van lymfedrainage altijd uitgebreid adviseren door een arts of fysiotherapeut, waarbij rekening wordt gehouden met mogelijke aandoeningen. Alleen zo kun je er zeker van zijn dat de behandeling een positief effect heeft op je gezondheid.

06. 10 tips ter voorbereiding op een lymfedrainagesessie

Met de juiste voorbereiding kun je ervoor zorgen dat je lymfedrainagesessie soepel verloopt en je therapeut helpen om de behandeling aangenaam en efficiënt te laten verlopen. Onze 10 tips ter voorbereiding:

1. Raadpleeg een deskundige: Bespreek vóór een lymfedrainagesessie met een fysiotherapeut of gecertificeerde lymfedrainagetherapeut eventuele gezondheidsproblemen en overleg of de behandeling geschikt is voor jou.
   
2. Deel je medische voorgeschiedenis: Geef je therapeut alle relevante informatie over je medische voorgeschiedenis, inclusief bestaande aandoeningen, operaties, medicijnen of allergieën. Dit helpt bij het identificeren van mogelijke contra-indicaties.
   
3. Draag comfortabele kleding: Door loszittende, comfortabele kleding te dragen , zorgt je ervoor dat de therapeut gemakkelijk bij je huid kan komen. Vermijd strakke kleding die de bloed- en lymfestroom zou kunnen belemmeren.
   
4. Hygiëne: Zorg vóór de sessie voor een goede lichaamshygiëne om mogelijke infecties te voorkomen.
   
5. Vloeistofinname: Drink voor en na de behandeling voldoende water. Een goede vochtinname ondersteunt de lymfestroom en helpt zo bij het afvoeren van gifstoffen uit het lichaam.
   
6. Eet een licht verteerbare maaltijd: Het is normaal gesproken niet nodig om nuchter te zijn vóór een lymfedrainagesessie. Eet echter uitsluitend licht verteerbare maaltijden en vermijd zware maaltijden vlak voor de behandeling, aangezien de therapeuten meestal ook aan de buik werken.
   
7. Ga ontspannen naar de sessie: Ga met een ontspannen houding naar de sessie. Lymfedrainage doet geen pijn en is bedoeld om stress te verminderen.
   
8. Stel vragen: Wees niet verlegen om vragen te stellen. Vraag om opheldering over alles wat onduidelijk is met betrekking tot het verloop van de behandeling, de toegepaste technieken of eventuele aanbevelingen voor de periode daarna.
   
9. Plan de nazorg: Bespreek met je therapeut hoe je je na de behandeling moet gedragen en vraag welke nazorg of oefeningen zinvol zijn om de effectiviteit van de behandeling te ondersteunen.
   
10. Vermijd cafeïne en nicotine: Over het algemeen wordt aangeraden om vóór de lymfedrainage geen cafeïne te consumeren en niet te roken, aangezien deze stoffen de bloeddruk kunnen beïnvloeden.
    

07. Verloop van een lymfedrainagesessie

Afhankelijk van de diagnose, de individuele behoeften van de patiënt en de technieken die de therapeut toepast, kan de lymfedrainagesessie variëren. De volgende elementen maken echter deel uit van de standaardbehandeling:

1. Anamnese en voorgesprek: De sessie begint met een anamnese en een voorgesprek tussen de patiënt en de therapeut. Tijdens dit gesprek bespreekt de therapeut de medische voorgeschiedenis van de patiënt, eventuele klachten of symptomen en de persoonlijke doelstellingen voor de behandeling.
   
2. Onderzoek en beoordeling: De therapeut voert een lichamelijk onderzoek uit om vast te stellen op welke plaatsen de lymfestroom mogelijk verstoord is. Dit kan ook de beoordeling van zwellingen, bewegingsbeperkingen en andere relevante factoren omvatten.
   
3. Positie van de patiënt: De patiënt neemt een comfortabele houding aan. Meestal ligt de patiënt op een speciale massagetafel of zit hij licht achterovergeleund. De kleding moet comfortabel en loszittend zijn, zodat de te behandelen gebieden gemakkelijk bereikbaar zijn.
   
4. Toepassing van lymfedrainagetechnieken: De therapeut past specifieke, zachte, ritmische bewegingen toe om de lymfestroom te bevorderen. Deze technieken kunnen cirkelvormige, pompende en strijkende bewegingen omvatten. De druk is licht en is bedoeld om de huid en het onderliggende weefsel te stimuleren, zonder de bloedstroom te belemmeren.
   
5. Behandelingsgebieden: Lymfedrainage kan worden toegepast op verschillende delen van het lichaam, afhankelijk van de individuele behoeften van de patiënt. Dit kan het gezicht, de hals, de armen, de benen of andere gebieden omvatten.
   
6. Ontspanning en welzijn: Tijdens de sessie zorgt de therapeut ervoor dat je als patiënt ontspannen bent. Lymfedrainage heeft niet alleen tot doel de lymfestroom te verbeteren, maar is ook bedoeld om stress te verminderen en het welzijn te bevorderen.
   
7. Nazorg en aanbevelingen: Na de behandeling geeft de therapeut aanbevelingen voor de nazorg. Dit kan bestaan uit het drinken van water, lichte lichaamsbeweging of andere instructies ter ondersteuning van de lymfestroom.
   
8. Afspraken plannen: Afhankelijk van de doelstellingen van de therapie en je individuele behoeften kan de therapeut samen met jou het schema voor verdere afspraken bespreken.
   

08. Veelgestelde vragen over lymfedrainage

Heb je nog vragen over lymfedrainage? Hier vind je de antwoorden op de meest voorkomende vragen die je misschien nog hebt over lymfedrainage:

• Is lymfedrainage pijnlijk?
  Normaal gesproken is lymfedrainage niet pijnlijk en kan het – mits er geen contra-indicaties zijn – worden uitgevoerd zonder risico op bijwerkingen. De technieken die bij lymfedrainage worden toegepast, zijn zacht, licht en ritmisch. De druk die daarbij op het weefsel wordt uitgeoefend, is aanzienlijk minder dan bij andere massagemethoden. Het belangrijkste doel van lymfedrainage is het bevorderen van de lymfestroom, het verminderen van zwellingen en het ondersteunen van het immuunsysteem, zonder daarbij pijn te veroorzaken.
  
• Mag lymfedrainage tijdens de zwangerschap worden toegepast?
  Zolang er bij zwangere vrouwen geen acute klachten zijn, kan lymfedrainage ook bij zwangere vrouwen worden toegepast. Vooral bij vochtophoping, wat tijdens de zwangerschap vaak voorkomt, kan deze speciale massagetechniek verlichting bieden en de klachten verminderen. Als je zwanger bent, overleg dan vooraf met je arts over de mogelijkheden van een behandeling en breng vervolgens ook je therapeut op de hoogte van je zwangerschap.
  
• Kan je lymfedrainage ook zelf thuis uitvoeren?
  Lymfedrainage wordt doorgaans uitgevoerd door speciaal opgeleide therapeuten. Om de juiste basisbewegingen toe te passen, is een gedegen opleiding vooraf van groot belang om maximale resultaten te behalen. Het masseren van de lymfebanen in de verkeerde richting kan zelfs leiden tot verergering van de symptomen en de afvoer van vocht nog sterker belemmeren. Daarom wordt het over het algemeen afgeraden om de behandeling zelf uit te voeren. In minder ernstige gevallen is het echter, na goede instructies, zeker mogelijk om zelf aan de slag te gaan. Verder is beweging, zoals hierboven beschreven, een goed middel om de lymfeafvoer te ondersteunen.
  
• Waarin verschilt lymfedrainage van een klassieke massage?
  Lymfedrainage en klassieke massage zijn twee verschillende vormen van massage met verschillende technieken, doelen en toepassingen. Het belangrijkste doel van lymfedrainage is het stimuleren van de lymfestroom om zwellingen te verminderen, het lichaam te ontgiften en het immuunsysteem te ondersteunen. De klassieke massage door een masseur is daarentegen gericht op het ontspannen van de spieren, het losmaken van spanningen, het bevorderen van de doorbloeding en het verhogen van het algemene welzijn.
  
• Wat kost een lymfedrainagebehandeling?
  Afhankelijk van de behandelingsduur (normaal gesproken 30, 45 of 60 minuten) liggen de kosten tussen de 20 en 60 euro. De kosten kunnen echter ook per behandelaar verschillen.
  
• Vergoedt de wettelijke ziektekostenverzekering de kosten voor lymfedrainage?
  Als er sprake is van een medische indicatie en de lymfedrainage door een arts op recept wordt voorgeschreven, vergoeden de wettelijke ziektekostenverzekeringen de behandelingskosten. In de regel schrijft een arts – afhankelijk van de aard van de klachten – tussen de zes en tien sessies voor met een duur van 30 of 60 minuten. Het eigen risico voor een behandeling bij de therapeut bedraagt doorgaans tien euro per recept, plus tien procent van de kosten van de geneesmiddelen. Zonder een passend recept geldt een manuele lymfedrainage alleen als welzijnsbehandeling en moet deze particulier worden betaald.
  
• Hoe vind ik gekwalificeerde lymfedrainagetherapeuten bij mij in de buurt?
  Vraag de arts die je het recept voor de lymfedrainage uitschrijft meteen om een contactpersoon bij jou in de buurt. Je kunt ook bij ziekenhuizen, revalidatie- en zorginstellingen om aanbevelingen voor gespecialiseerd personeel vragen. Als je zelf online op zoek gaat naar geschikte behandelaars, let er dan op dat de behandelaar een vervolgopleiding op dit gebied heeft gevolgd aan een erkende opleidingsinstelling.