Parasomnie: oorzaken, symptomen en behandelingsmogelijkheden
Een parasomnie kan de slaapkwaliteit aanzienlijk beïnvloeden en op lange termijn gevolgen hebben voor de gezondheid. Veel mensen die hier last van hebben, merken echter vaak helemaal niet dat ze aan dit soort slaapstoornis lijden. In ons artikel kom je alles te weten over de oorzaken en de verschillende soorten parasomnie, symptomen, diagnose en behandelingsmogelijkheden.
Wat is een parasomnie?
Parasomnieën zijn bijzondere vormen van slaapstoornissen. Ze gaan gepaard met complexe gedragingen, emoties, bewegingen en waarnemingen en treden op tijdens de slaap of bij de overgang van de waak- naar de slaapfase. Parasomnieën komen doorgaans voor tijdens de diepe slaapfasen en worden vaak helemaal niet opgemerkt door de betrokkenen, maar kunnen de slaapcyclus aanzienlijk verstoren, wat leidt tot vermoeidheid en verminderde prestaties overdag.
Het voorkomen van parasomnieën verandert in de loop van het leven. Terwijl ze bij ongeveer 20 procent van alle kinderen regelmatig voorkomen, bedraagt het aantal getroffenen op volwassen leeftijd volgensde ‘Deutsche Hirnstiftung’ nog slechts ongeveer drie procent.
De duur van een parasomnie kan variëren en hangt af van verschillende factoren, waaronder het type parasomnie, de individuele situatie en mogelijke triggers. Afzonderlijke episodes van parasomnieën kunnen slechts enkele minuten duren, terwijl andere langer aanhouden; soms komen ze slechts sporadisch voor, bij anderen vaker.
Verschillende soorten parasomnieën
Parasomnieën worden ingedeeld op basis van de slaapfasen waarin ze voorkomen. Hiertoe behoren de NREM-parasomnieën, REM-parasomnieënen andere parasomnieën die niet eenduidig aan een slaapfase kunnen worden toegewezen:
NREM-parasomnieën
Deze treden op tijdens de Non-Rapid-Eye-Movement-fase en vinden doorgaans plaats in de eerste helft van de nacht. Ze worden ook wel ontwaakstoornissen genoemd, omdat de hersenen in deze fasen niet volledig ontwaken, maar de betrokkenen de indruk wekken wakker te zijn. Tot de NREM-parasomnieën behoren:
Slaapwandelen (somnambulisme)
Mensen die slaapwandelen, kunnen tijdens de slaap opstaan en rondlopen zonder zich daarvan bewust te zijn. Ze voeren vaak ook complexe handelingen uit, zoals het openen van deuren en ramen of eten, zonder zich daar later iets van te herinneren. Mocht je een slaapwandelaar zijn, zorg er dan in de eerste plaats voor dat je woning zo beveiligd is dat je jezelf tijdens de slaap niet in gevaar brengt.
Nachtangst (pavor nocturnus)
Een nachtelijke schrik wordt gekenmerkt door een plotselinge schrik uit de slaap, met paniekkreten en angstig gedrag. Getroffenen hebben wijd openstaande ogen en vertonen duidelijke angstsymptomen. Deze episode doet zich meestal aan het begin van de nacht voor en komt aanzienlijk vaker voor bij kinderen dan bij volwassenen.
Slaapdronkenschap
Net als bij slaapwandelen worden de betrokkenen slechts gedeeltelijk wakker. De persoon is verward en gedesoriënteerd, maar komt niet uit bed. Vaak zetten mensen die aan slaapdronkenschap lijden hun wekker gewoon uit of horen ze hem niet, waardoor ze zich verslapen.
REM-parasomnieën
Deze soorten parasomnieën worden gekenmerkt door het feit dat ze bijna uitsluitend in de tweede helft van de nacht voorkomen, wat te wijten is aan het feit dat de REM-slaap op dat moment vaker voorkomt. De dromen in de REM-fase worden gekenmerkt door een zekere dynamiek en intensiteit en de slaap wordt gekenmerkt door intense oogbewegingen. REM-parasomnieën omvatten:
REM-slaapgedragsstoornis (RBD)
Mensen met RBD vertonen ongebruikelijke bewegingen of gedragingen tijdens de REM-slaap, die normaal gesproken wordt gekenmerkt door een bijna volledige spierverlamming. Dit kan ertoe leiden dat ze levendige dromen hebben en agressieve of gewelddadige handelingen verrichten, die hun slaappartner in gevaar kunnen brengen. RBD komt zeer zelden voor en treft meestal mannen vanaf de leeftijd van 50 jaar. De wetenschap gaat ervan uit dat het optreden van deze aandoening een voorbode is van een neurodegeneratieve ziekte zoals Parkinson.
Slaapverlamming
Bij slaapverlamming treedt bij het ontwaken uit de REM-fase een volledige nachtelijke verlamming van het lichaam op. Met uitzondering van de ademhalingsspieren en de oogspieren strekt deze verlamming zich uit tot de gehele skeletspieren. Dergelijke episodes duren meestal slechts enkele minuten en worden vanuit medisch oogpunt als onschadelijk beschouwd, maar kunnen bij de getroffenen grote angst en onzekerheid veroorzaken.
Nachtmerries
Ook de nachtmerriestoornis behoort tot de REM-slaapparasomnieën. Hoewel iedereen wel eens door een nachtmerrie wordt gekweld, zijn deze bij mensen met een nachtmerriestoornis zo intens dat ze erdoor uit hun slaap worden gerukt. Nachtmerries komen zelfs meerdere keren per week voor en hebben grote gevolgen voor het dagelijks leven en de slaap. Mensen met deze aandoening zijn namelijk bang om in slaap te vallen en weer zo’n nachtmerrie te beleven, en ze hebben vaak last van een slechte slaapkwaliteit, wat ook hun levenskwaliteit in het dagelijks leven beperkt.
Andere parasomnieën
Bepaalde parasomnieën kunnen niet eenduidig aan een slaapfase worden toegewezen. Hiertoe behoren aandoeningen zoals:
Nachtelijke enuresis (bedplassen)
Bij kinderen komt bedplassen vaak voor en uit zich in herhaaldelijk plassen tijdens de slaap, waarover men geen bewuste controle heeft.
Tandenknarsen (bruxisme)
Bruxisme is het onwillekeurig knarsen of klemmen van de tanden tijdens de slaap, wat kan leiden tot tandklachten, hoofdpijn, oorsuizen en spanning in het kaakgebied.
Slaaptrekkingen
Waarschijnlijk heeft ieder van ons wel eens meegemaakt dat de spieren even samentrekken vlak voordat we in slaap vallen. Samentrekkingen bij het inslapen worden onderverdeeld in visuele en auditieve samentrekkingen. Visuele samentrekkingen bij het inslapen gaan gepaard met beelden zoals struikelen of vallen; bij auditieve samentrekkingen nemen de betrokkenen geluiden waar die in werkelijkheid op dat moment helemaal niet voorkomen.
Praten in de slaap
Ook praten in de slaap (in de wetenschap somniloquie genoemd) behoort tot de parasomnieën. Meestal mompelen mensen in hun slaap alleen maar onverstaanbaar in zichzelf, omdat de spraakspieren tijdens de slaap sterk ontspannen zijn.
De verschillende soorten parasomnieën zijn op zich weliswaar niet schadelijk voor de gezondheid, maar kunnen het slaapgedrag en de slaapkwaliteit aanzienlijk beïnvloeden en het risico op verwondingen of andere negatieve gevolgen voor de gezondheid vergroten.
Oorzaken en risicofactoren van parasomnieën
De meeste mensen bij wie parasomnieën voorkomen, hebben geen psychiatrische of neurologische aandoeningen. De precieze oorzaken van parasomnieën zijn nog niet volledig onderzocht, maar men gaat ervan uit dat een combinatie van genetische, neurologische en omgevingsfactoren een rol speelt bij het ontstaan ervan. Stress, slaaptekort, onregelmatige slaapgewoonten en bepaalde medicijnen kunnen het risico op parasomnieën eveneens verhogen. Mensen die al last hebben van andere slaapstoornissen, zoals slaapapneu of het rusteloze-benen-syndroom (RLS), lopen ook een groter risico om parasomnieën te ontwikkelen.
Diagnose
Voor de diagnose van een parasomnie zal je huisarts je, na een eerste anamnese, waarschijnlijk doorverwijzen naar een slaaparts. Door middel van een videopolysomnografie kunnen nachtelijke gedragsafwijkingen aan een bepaalde slaapfase worden gekoppeld. Daarbij wordt je slaapgedrag tot in het kleinste detail geregistreerd. Een videopolysomnografie kan bovendien andere oorzaken van nachtelijke verschijnselen uitsluiten die schadelijk kunnen zijn voor de gezondheid. Denk bijvoorbeeld aan slaapgerelateerde ademhalingsstoornissen of bepaalde vormen van epilepsie.
Medische behandeling
Of medische behandeling van een parasomnie nodig is, hangt sterk af van de mate waarin de betrokkenen zich hierdoor belast voelen en of zij de slaapstoornis als een beperking ervaren. Normaal gesproken zijn parasomnieën op zich niet gevaarlijk, maar de gevolgen ervan kunnen wel risico’s met zich meebrengen. Dit is bijvoorbeeld het geval bij slaapwandelaars die zich tijdens de slaap verwonden, of bij slaapstoornissen zoals de REM-slaapgedragsstoornis, waarbij patiënten wild om zich heen slaan en daardoor bijvoorbeeld hun bedpartner in gevaar brengen.
Als vuistregel geldt (afhankelijk van de subjectieve beleving van de belasting en de ernst van de symptomen): als parasomnieën één keer per week of vaker voorkomen, moeten de betrokkenen zich door een arts laten onderzoeken. De behandeling van parasomnieën is gericht op het wegnemen van de oorzaken van dergelijke episodes. Zo kunnen parasomnieën ook preventief worden voorkomen. Terwijl bij sommige mensen een combinatie van betere slaaphygiëne en psychotherapeutische behandelmethoden (bijvoorbeeld cognitieve gedragstherapie), beter stressmanagement en het aanleren van ontspanningstechnieken al verlichting biedt, kunnen andere patiënten baat hebben bij het innemen van zogenaamde benzodiazepinen voor het slapengaan. Dat is de overkoepelende term voor medicijnen die het centrale zenuwstelsel remmen en doorgaans worden ingezet bij slapeloosheid en angststoornissen. Maar let op: deze medicijnen kunnen sterk verslavend werken en mogen alleen onder strikte medische controle worden voorgeschreven. Ook het innemen van het slaaphormoon melatonine kan in sommige gevallen het optreden van de episodes verminderen.
Om de voor jou geschikte behandeling te vinden, moet je altijd een arts raadplegen. Alleen deze kan je na een uitgebreide anamnese adviseren over de perfecte therapie voor jou.
Natuurgeneeskundige/alternatieve therapieën
Als je last hebt van een parasomnie, maar niet meteen naar medicijnen wilt grijpen, kun je ook natuurgeneeskundige en alternatieve therapieën uitproberen. We stellen er nu een paar aan je voor:
- Ontspanningstechnieken: Aangezien veel parasomnieën worden veroorzaakt door te veel stress, kunnen ontspanningstechnieken zoals progressieve spierontspanning volgens Jacobson, autogene training of yoga helpen om stress te verminderen en zo de slaapkwaliteit te verbeteren.
- Aromatherapie: Het gebruik van bepaalde etherische oliën, zoals lavendelolie, kan een kalmerende en ontspannende werking op het lichaam hebben, wat kan leiden tot een betere slaapkwaliteit. De oliën kunnen worden gebruikt in een geurlamp of als kamerspray, of direct op verschillende lichaamsdelen worden aangebracht. Oliën die bekend staan om hun kalmerende werking zijn onder andere melisse, neroli, bergamot en lavendel.
- (Homeopathie): Sommige homeopathische middelen kunnen ook worden ingezet voor de behandeling van slaapstoornissen, afhankelijk van de individuele symptomen en de algehele constitutie van de patiënt. Zo kan Coffea bijvoorbeeld helpen bij overactieve gedachten voor het slapengaan, terwijl Nux vomica nuttig kan zijn bij slaapstoornissen als gevolg van stress of overmatige cafeïneconsumptie. Overleg met een natuurgeneeskundige over de juiste essentie en de dosering ervan.
- Kruidengeneeskunde: Bepaalde kruiden kunnen een kalmerende werking hebben en de slaap bevorderen. Hiertoe behoren bijvoorbeeld valeriaan, passiebloem en hop, die je in de vorm van thee, tincturen of voedingssupplementen kunt innemen.
- Voeding en levensstijl: Vermijd cafeïnehoudende dranken en zware maaltijden voor het slapengaan en zorg ervoor dat je een regelmatig slaap-waakritme aanhoudt. Idealiter ga je altijd op hetzelfde tijdstip naar bed en sta je op hetzelfde tijdstip op – ook in het weekend, ten behoeve van je slaapkwaliteit.
Goed slaapbeheer kan parasomnieën voorkomen
Om je parasomnie onder controle te krijgen, moet je ook je slaapomgeving optimaliseren. Verduister bijvoorbeeld je slaapkamer met jaloezieën of gordijnen of gebruik een slaapmasker, zodat je aan zo min mogelijk licht wordt blootgesteld. Zo stimuleer je de aanmaak van het slaaphormoon melatonine. Zorg bovendien voor een rustige omgeving en probeer zoveel mogelijk omgevingsgeluiden uit te schakelen. Aangezien dit vanwege de woonsituatie niet altijd mogelijk is, kun je tijdens het slapen oordopjes gebruiken om de geluidsbronnen te dempen. Zorg ervoor dat de kamertemperatuur in je slaapkamer koel en aangenaam is, idealiter tussen de 16 en 18 °C. Een te hoge of te lage kamertemperatuur kan de slaap verstoren. Elektronische apparaten zoals smartphones, tablets en pc’s horen niet thuis in de slaapkamer. Het blauwe licht dat deze apparaten uitstralen, kan namelijk de aanmaak van melatonine belemmeren en de slaap aanzienlijk verstoren. Investeer bovendien in een geschikt matras en een passend kussen om je lichaam te ondersteunen bij een verkwikkende slaap. De RECOVERY BASE van BLACKROLL kan je daarbij helpen: een matras dat zich dankzij de topper met geheugeneffect aanpast aan je individuele lichaamscontouren, zorgt voor optimale drukverlichting en je herstel tijdens de slaap aanzienlijk bevordert.
Samenvatting
Een parasomnie is een slaapstoornis die weliswaar verontrustend kan zijn voor de getroffenen en negatieve gevolgen kan hebben voor het dagelijks leven, maar die op zich in de meeste gevallen geen gevaar vormt voor de gezondheid. Als je lijdt aan een parasomnie die een gevaar kan vormen voor jou of je bedpartner tijdens de slaap, moet je ervoor zorgen dat je slaapomgeving veilig is en dat mensen die naast je in bed liggen op de hoogte zijn van je slaapstoornis. Afhankelijk van hoe vaak je last hebt van een parasomnie of in hoeverre deze je belast, is het raadzaam om een slaaparts te raadplegen. Deze kan je uitgebreid onderzoeken, andere slaapstoornissen uitsluiten en je een geschikte behandeling aanbevelen. Alleen al veranderingen in je levensstijl kunnen een positief effect hebben op parasomnieën. Hiertoe behoren een evenwichtige voeding, een goede slaaphygiëne, een goede omgang met stress of ondersteuning door middel van cognitieve gedragstherapie. Verdere ondersteuning wordt geboden door het innemen van door een arts voorgeschreven medicijnen. Met de genoemde methoden zou je je symptomen goed onder controle moeten kunnen krijgen en weer meer levenskwaliteit moeten kunnen bereiken.
