Restless Legs-syndroom: oorzaken, symptomen, behandelingsmogelijkheden

Je voelt tintelingen, een branderig gevoel en spiertrekkingen in je benen, en bewegen lijkt de enige manier om de symptomen te verlichten – terwijl je juist nu graag tot rust wilt komen. Heb je ook vaker last van een bijna ondraaglijke drang om te bewegen, zodra je het jezelf op de bank of in bed gemakkelijk hebt gemaakt? Dan kan het Restless Legs Syndroom (RLS) hier debet aan zijn. In ons artikel hieronder lees je alles over oorzaken, symptomen en behandelingsmogelijkheden.

Het Restless Legs Syndroom is een neurologische aandoening die ook wel de ziekte van Willis-Ekbom (WED) wordt genoemd – genoemd naar de Zweedse neuroloog Karl Axel Ekbom. Het uit zich in onaangename sensaties in de benen en de voortdurende drang om de benen te bewegen. Meestal treden deze sensaties vooral ’s avonds of ’s nachts op en kunnen daardoor het inslapen aanzienlijk bemoeilijken, de slaap verstoren en de levenskwaliteit aantasten. Maar ook lange autoritten, treinreizen of bioscoopbezoeken kunnen voor de getroffenen een kwelling worden. Volgens‘ärzteblatt’ ligt de prevalentie, oftewel de frequentie van RLS onder de Duitse bevolking, tussen de vijf en tien procent.

Het Restless Legs Syndroom treft doorgaans mensen van middelbare leeftijd tussen de 30 en 40 jaar, maar bij erfelijke vormen kunnen ook jongere mensen er al last van hebben. Terwijl de klachten in het begin slechts af en toe optreden, worden de klachtenvrije periodes met het ouder worden normaal gesproken korter. Bovendien komt RLS vaker voor bij vrouwen dan bij mannen.

Overigens: in zeldzame gevallen kunnen zelfs kinderen het Restless Legs Syndroom krijgen. De symptomen treden dan echter slechts in een zeer milde vorm op en de aandoening wordt vaak niet als zodanig gediagnosticeerd.

In de geneeskunde wordt bij het Restless Legs Syndroom onderscheid gemaakt tussen een primaire vorm zonder duidelijke oorzaak (idiopathisch), die het grootste deel van de gevallen uitmaakt, en een secundaire vorm als gevolg van een andere aandoening (symptomatisch).

De diagnose van het Restless Legs Syndroom wordt doorgaans gesteld door de huisarts, een neuroloog of een slaaparts. Hoewel RLS zelf niet via onderzoeken aantoonbaar is, kan de diagnose wel worden gesteld aan de hand van bepaalde parameters. De arts zal de patiënt vragen stellen over de symptomen, de frequentie en het tijdstip waarop deze optreden, en over mogelijke triggers. Om een genetische aanleg vast te stellen, wordt bovendien een familiegeschiedenis afgenomen. De arts informeert dus of bij andere familieleden al dezelfde symptomen zijn opgetreden.

Door middel van een grondig lichamelijk onderzoek en/of aanvullende tests kan een arts bovendien andere mogelijke oorzaken voor de symptomen uitsluiten en de diagnose bevestigen. In sommige gevallen kan ook een onderzoek in het slaaplaboratorium en het uitvoeren van een polysomnografie zinvol zijn. Tijdens de slaap worden daarbij continu de hersengolfactiviteit, beenbewegingen, ademhaling, hartslag, bloeddruk en andere lichaamsfuncties gemeten en worden periodieke en onwillekeurige beenbewegingen via een video geregistreerd.

Daarnaast kunnen patiënten een slaapdagboek bijhouden om hun slaapgewoonten, RLS-symptomen en de gevolgen daarvan voor de slaap vast te leggen. Deze informatie kan de arts helpen patronen te herkennen en de diagnose te ondersteunen.

Tot de diagnostische criteria waarop een arts de patiënt onderzoekt, behoren typische symptomen zoals onaangename sensaties in de benen, die verergeren bij rust, en een sterke drang om de benen te bewegen om verlichting te vinden.

Door bij de neuroloog de zenuwgeleidingssnelheid en de elektrische spieractiviteit ( elektromyografie) te meten, kan bovendien worden vastgesteld of er een neurologische aandoening ten grondslag ligt aan de klachten.

Een bloedonderzoek inhet laboratorium geeft uitsluitsel over de aanwezigheid van schildklier- of nieraandoeningen en een mogelijk ijzertekort, die eveneens als oorzaak van RLS in aanmerking kunnen komen.

In zeldzame gevallen kunnen beeldvormende onderzoeken zoals magnetische resonantie tomografie (MRI) of computertomografie (CT) van de hersenen worden uitgevoerd om structurele afwijkingen in de hersenen uit te sluiten die mogelijk verband houden met RLS.

Een MRI-scan van het ruggenmergkanaal kan bovendien ruggenmergletsel of vernauwing van het ruggenmergkanaal uitsluiten.

Welke behandelingsmogelijkheden er bij RLS beschikbaar zijn, hangt af van de ernst van de symptomen en in hoeverre de patiënten hierdoor in hun dagelijks leven worden beperkt.

Zodra de aandoening is vastgesteld, moet in de eerste plaats altijd de mogelijke onderliggende oorzaak worden aangepakt. Als er een te laag ijzergehalte is vastgesteld, kunnen ijzersupplementen worden ingenomen om het ijzergehalte weer op een normaal niveau te brengen. Als er geen sprake is van een laag ijzergehalte of als ijzersupplementen geen effect hebben, kunnen volgens de huidige S2k-richtlijn bij de primaire/idiopathische vorm ook zogenaamde dopamine-agonisten of L-Dopa-preparaten als eerstelijnsbehandeling worden ingezet. Deze zorgen ervoor dat het tekort aan dopamine – een neurotransmitter – in de hersenen wordt aangevuld. Studies tonen aan dat ze de door RLS veroorzaakte klachten kunnen verlichten. Ze hebben echter vaak ook bijwerkingen, zoals misselijkheid en slaapstoornissen.

Tot de in de richtlijn aanbevolen dopamine-agonisten behoren bijvoorbeeld rotigotine, ropinirol of pramipexol. Ze mogen echter altijd alleen in de laagst mogelijke dosering worden gebruikt, omdat er anders sprake kan zijn van overstimulatie van de receptoren en de klachten zelfs kunnen verergeren (in de geneeskunde ‘augmentatie’ genoemd).

Indien de RLS-symptomen zeer ernstig zijn of als patiënten niet meer reageren op behandeling met dopaminerge medicatie of deze niet verdragen, is ook behandeling met een combinatiepreparaat op basis van opioïden toegestaan . Opioïden, ook wel opiaten genoemd, werken in op de opioïdereceptoren in het zenuwstelsel en kunnen daar de doorgeven van pijnsignalen verhinderen.

Het gebruik van cannabinoïden, magnesium en benzodiazepinen helpt volgens de richtlijn overigens niet bij RLS.

Belangrijk: medicamenteuze behandeling van RLS moet altijd zo laat mogelijk worden gestart en uiteraard in nauw overleg met de behandelende arts plaatsvinden.

Als er daarentegen sprake is van een secundaire vorm van het Restless Legs Syndroom, leidt de behandeling van de onderliggende aandoening vaak al tot verlichting of een volledige verdwijning van de symptomen.

Als mensen slechts last hebben van milde symptomen, kunnen een aanpassing van de levensstijl en het gebruik van huismiddeltjes al een ondersteunende werking hebben om de klachten te verlichten.

Hieronder valt onder andere het aanhouden van een goede slaaphygiëne, waaronder ook regelmatige bedtijden (indien mogelijk ook in het weekend!). Sla het middagdutje over, zodat de slaapdruk ’s avonds hoog genoeg is, en probeer niet direct na het afronden van je dagelijkse taken naar bed te gaan, maar neem minstens een uur de tijd om tot rust te komen. Bijvoorbeeld door rustige sporten zoals yoga te beoefenen , te lezen of te mediteren. Een evenwichtige voeding met voldoende ijzer en vitamine C (bevordert de ijzeropname) en het vermijden van factoren die RLS stimuleren, kunnen eveneens helpen. Tot de stimulerende stoffen behoren onder andere alcohol, nicotine, cafeïne, zwarte thee of sterke warmte. Regelmatige, matige lichaamsbeweging heeft daarentegen een positief effect op de klachten. Om de positieve effecten te bereiken, volstaan al wandelingen, licht fietsen en joggen of lichte rekoefeningen.

Zachte massages, verkoelende gels of baden kunnen de acute symptomen eveneens verlichten. Hetzelfde geldt voor afleiding van de klachten, bijvoorbeeld door te lezen, huishoudelijk werk of tuinieren te doen, of door te knutselen. Ontspanningsoefeningen zoals yoga, meditatie of diepe ademhalingsoefeningen verminderen stress en helpen de aandacht van de klachten af te leiden.

Als je veel last hebt van de klachten, kunnen de bovenstaande tips je misschien al helpen. Onthoud altijd dat je niet de enige bent met RLS; er zijn heel veel mensen die hier last van hebben. Misschien helpt het je ook om ervaringen uit te wisselen met andere mensen in een zelfhulpgroep. Of je kunt ook een gesprek aangaan met een psycholoog. In het kader van gedragstherapie kan hij je methoden aanreiken waarmee je in het dagelijks leven beter met de klachten kunt omgaan.
Houd er rekening mee dat je altijd tijdig contact moet opnemen met een arts als je klachten veranderen of verergeren.

RLS kan weliswaar vervelend zijn voor degenen die er last van hebben, maar de aandoening is doorgaans niet gevaarlijk. Afhankelijk van hoe ernstig je symptomen zijn en wat de oorzaak ervan is, kun je de klachten al verlichten met een paar huismiddeltjes of door je levensstijl aan te passen. Denk daarbij aan een actief dagelijks leven, een evenwichtige voeding die rijk is aan ijzerhoudende voedingsmiddelen, en het vermijden van stimulerende middelen zoals cafeïne, nicotine of alcohol. Mocht je last hebben van zeer ernstige klachten, laat je dan grondig onderzoeken en adviseren door je huisarts of een specialist. In sommige gevallen kan een medicamenteuze behandeling met dopamine-agonisten of opiaten aangewezen zijn om weer meer levenskwaliteit te krijgen. Vaak volstaat het ook om een mogelijke onderliggende aandoening te behandelen, zodat de symptomen verdwijnen. Een dergelijke behandeling mag echter altijd alleen plaatsvinden in overleg met de behandelende arts.