Slaapstoornissen: oorzaken, symptomen en wat helpt

Wie aan een slaapstoornis lijdt, kampt meestal met verschillende problemen. Een deel van de symptomen treedt vooral ’s nachts op, wanneer iemand eigenlijk wil rusten, maar helaas niet kan slapen. Dan ontstaan er problemen met het in slaap vallen en doorslapen. Deze gaan doorgaans gepaard met onaangename gevoelens, zorgen en angsten. Anderen merken ’s nachts vooral een sterke innerlijke onrust; ze verlaten soms halsoverkop het bed en de slaapkamer of beginnen te beven of te zweten. Aan een verkwikkende slaap is dan nauwelijks meer te denken.

Maar slechte slaap is niet alleen ’s nachts te herkennen. Symptomen komen ook de volgende ochtend naar voren. Getroffenen komen vaak maar moeilijk uit bed, hebben overdag last van vermoeidheid, cognitieve beperkingen en stemmingswisselingen. Er kan sprake zijn van nervositeit en concentratieproblemen. Ook een verminderde levenskwaliteit en een beperkte functionering in de privé- en werkomgeving zijn typische gevolgen van een slaapstoornis.

Beide soorten klachten, zowel de problemen ’s nachts als de beperkingen overdag, kunnen afzonderlijk of in combinatie voorkomen. Ook de intensiteit ervan kan variëren: sommige mensen hebben vooral last in het donker en ervaren hun slapeloze nachten als bijzonder belastend. Anderen hebben minder last van de korte slaap, maar kunnen de negatieve gevolgen de volgende dag maar moeilijk verdragen.

Als je deze symptomen bij jezelf herkent: een slaapsychologe kan je helpen om de oorzaken gericht aan te pakken – met wetenschappelijk onderbouwde methoden zoals de KVT-I.

De redenen voor problemen met inslapen kunnen verschillend zijn. Soms zijn het externe factoren die het inslapen bemoeilijken, zoals bijvoorbeeld ongunstige, te felle lichtomstandigheden in de slaapkamer. Deze kunnen echter meestal met wat handigheid worden verholpen. 

Het wordt al iets lastiger bij een te luidruchtige omgeving. Vooral onbekende omgevingen tijdens het reizen vormen een uitdaging. Vaak is het in het begin bijvoorbeeld onmogelijk om op vakantie te slapen, omdat alles anders is en er ongewone omgevingsgeluiden zijn. Maar ook deze kun je meestal goed onder controle krijgen met gordijnen of oordopjes, waardoor je een oorzaak van je slapeloosheid wegneemt.

Naast externe factoren kan ook je eigen innerlijke toestand de oorzaak zijn van slaapstoornissen. Het komt vaak voor dat zorgen en problemen je niet tot rust laten komen. En als je eenmaal verstrikt bent geraakt in de gedachtencarrousel, kom je er maar moeilijk weer uit. Dit gebeurt vaak tijdens het ‘uurtje van de wolf’, ook wel bekend als het tijdstip rond 3 uur ’s nachts – dit wordt vaak in verband gebracht met slaapstoornissen, omdat op dat moment het melatoninegehalte in het lichaam daalt en de hersenen actiever worden, wat het moeilijker maakt om weer in slaap te vallen. Hoe je dit toch voor elkaar kunt krijgen, lees je in ons andere artikel. Daarin vind je waardevolle informatie over hoe je ronddraaiende gedachten en nachtelijke zorgen weer van je af kunt zetten.

Ook de oorzaken van slaapstoornissen kunnen zeer complex zijn. Soms zijn het complexe oorzaken, soms eenvoudig te verklaren zaken die snel kunnen worden aangepakt. Hiertoe behoren bijvoorbeeld hevig zweten tijdens de slaap of de nachtelijke drang om te plassen. Dat laatste kun je vooral verminderen door in de laatste anderhalf uur voor het slapengaan niets meer te drinken en vlak voor het slapengaan je blaas nogmaals volledig te legen. Net als bij problemen met het in slaap vallen, hangen slaaponderbrekingen bovendien vaak samen met zorgen en problemen in het dagelijks leven. De beste remedie tegen slaaponderbrekingen is dus om je zorgen niet met je mee te slepen en ze zeker niet mee naar bed te nemen.

3.1. Psychische slaapstoornissen

Negatieve gedachten en psychische problemen kunnen tot slaapstoornissen leiden. Iedereen heeft wel eens meegemaakt dat je eigen hoofd je wakker houdt. Zo is de nacht voor een examen of een belangrijke afspraak meestal onrustig. De redenen hiervoor zijn spanning en stress. Beide zorgen ervoor dat je moeilijk tot rust komt en niet kunt ontspannen.

Maar als de spanning aanhoudt, blijven ook de onrustige nachten aanhouden. Dan kan er een problematische spiraal ontstaan, omdat er een ‘angst’ voor het eigen bed of voor het in slaap vallen kan ontstaan. Getroffenen associëren hun bed met negatieve aspecten zoals gespannen piekeren en ‘over problemen malen’. De angst dat ze de volgende dag niet optimaal kunnen benutten vanwege te weinig slaap 's nachts, leidt ertoe dat ze proberen met geweld in slaap te vallen.

Maar gezonde slaap en ontspanning gaan hand in hand. Zonder ontspanning lukt het niet of slechts moeizaam om in slaap te vallen en de hele nacht door te slapen – een vicieuze cirkel.

Slaapstoornissen kunnen ook voorkomen bij psychische stoornissen en psychische aandoeningen. Ze kunnen deze versterken of uitlokken, en dus de oorzaak ervan zijn. Voorbeelden hiervan zijn psychosen, depressie of persoonlijkheidsstoornissen. Belangrijk: deze aandoeningen moeten medisch worden behandeld. Om de juiste hulp te krijgen, moet je contact opnemen met een psychiater. Dit zijn specialisten op het gebied van psychische stoornissen en aandoeningen.

3.2. Lichamelijke slaapstoornissen

Fysieke of lichamelijke factoren kunnen de slaap ook negatief beïnvloeden. Een typisch voorbeeld is pijn: als het lichaam pijn doet, is aan ontspanning geen denken meer aan. En daarbij maakt het niet uit of je keel kriebelt, je rug pijn doet of je tand klopt. Ook aandoeningen die hevige jeuk veroorzaken, kunnen je ’s nachts wakker houden.

Pathologisch snurken, ook wel slaapapneu genoemd, is een ander typisch voorbeeld dat je van je slaap kan beroven. De lichamelijke oorzaak van het snurken is dat bij de betrokkenen de keelspieren ’s nachts steeds weer de luchtwegen blokkeren, waardoor er korte ademstilstanden ontstaan. Dit heeft een negatieve invloed op de slaapkwaliteit. Het is volkomen normaal dat de spieren in de keel met het ouder worden steeds meer verslappen. Hierdoor kan de apneu verergeren. Maar ook kinderen kunnen hevig snurken en ademstilstanden hebben. Meestal zijn dan echter grote keelamandelen of poliepen de oorzaak. Andere oorzaken van slaapapneu kunnen bijvoorbeeld een aangeboren afwijking van de kaak of een scheef neusscheidingswand zijn.

Een andere lichamelijke factor die een grote invloed kan hebben op je slaapkwaliteit, is je hormoonsysteem. Zelfs kleine hormonale veranderingen kunnen al een groot effect hebben. Tegenwoordig weet men dat vooral de vrouwelijke hormonen een sterke invloed hebben op de slaap. Wanneer deze tijdens de menopauze afnemen, merken vrouwen niet zelden innerlijke onrust en slaapstoornissen. Bij ernstige klachten kan dan hormoonvervangende therapie worden overwogen.

3.3. Slaapstoornissen door cortison

De term cortison, soms ook als kortison geschreven, wordt in de omgangstaal gebruikt voor een hele groep werkzame stoffen, namelijk de groep van de glucocorticosteroïden. Deze komen van nature in het lichaam voor als hormonen, maar kunnen ook kunstmatig worden geproduceerd en als geneesmiddel worden toegediend. Bekende medicijnen die cortison bevatten zijn bijvoorbeeld zalven die huiduitslag genezen of cortisonsprays die astmapatiënten gebruiken om hun ademhalingsklachten te verlichten.

Cortison heeft een ontstekingsremmende en anti-allergische werking. Maar de hormonen werken niet alleen waar ze bedoeld zijn, maar ook op andere plaatsen in het lichaam – en dat leidt tot bijwerkingen. Een ongewenst effect van cortison is bijvoorbeeld dat de huid dunner kan worden. Dan worden fijne adertjes zichtbaar. Een andere bijwerking kunnen slaapstoornissen zijn, omdat cortison op dezelfde manier werkt als het lichaamseigen hormoon cortisol. Dit staat ook bekend als het stresshormoon en zet het lichaam in de hoogste versnelling.

Overleg met je arts als medicijnen met cortison bij jou slaapstoornissen veroorzaken. Hij of zij kan je, afgestemd op je gezondheid of je slaapgewoonten, de juiste ondersteuning bieden. Misschien heb je een andere dosering cortison nodig of een alternatief preparaat. Het is bovendien een voordeel om medicijnen met cortison liever ’s ochtends in te nemen. Als er vanuit medisch oogpunt geen bezwaar tegen is, kun je zo het stimulerende effect van cortison in je voordeel gebruiken, in plaats van te klagen over slecht slapen.

Goede en voldoende slaap vormen de basis voor je gezondheid en je lichamelijke en geestelijke welzijn. Alleen als je uitgerust bent, kun je goed presteren en ben je veerkrachtig. Het tegenovergestelde is het geval als je gedurende langere tijd slecht slaapt, want slaaptekort en de gevolgen daarvan hebben meestal een negatieve invloed op je prestaties en levenskwaliteit. Van binnen voel je je krachteloos, futloos en uit balans, misschien ook overweldigd en klein. Soms worden mensen met slaapstoornissen humeurig en neigen ze tot opvliegend en agressief gedrag.

De emotionele instabiliteit in combinatie met concentratieproblemen, die eveneens een gevolg zijn van slapeloosheid, verhogen ook het risico op ongevallen. Verkeersongevallen zijn een niet te onderschatten gevolg van slecht slapen. In Duitsland werden in 2021 1507 ongevallen met gewonden of doden veroorzaakt door oververmoeide bestuurders. Dit cijfer is gepubliceerd door de ADAC, die benadrukt dat het werkelijke aantal nog hoger zou kunnen liggen.

Daarom geldt: ga nooit moe achter het stuur zitten!

Naast de emotionele gevolgen en het verhoogde risico op ongevallen heeft langdurig slecht slapen ook lichamelijke gevolgen. Vooral je immuunsysteem lijdt eronder. Het kan zich ’s nachts niet meer voldoende herstellen en wordt daardoor steeds zwakker. Dit leidt tot veelvoorkomende infectieziekten zoals verkoudheden en griep. Ook het risico op hart- en vaatziekten of stofwisselingsziekten neemt toe als je ’s nachts niet voldoende bijkomt. Ook psychische aandoeningen, met name depressies, kunnen door een slaapstoornis worden veroorzaakt of verergerd.

De juiste behandeling van een slaapstoornis richt zich altijd op de oorzaak ervan. Want alleen als een probleem bij de bron wordt aangepakt, kan het duurzaam worden verbeterd of zelfs opgelost. Daarom moet het altijd je doel zijn om je slaapstoornis bij de oorzaak aan te pakken of deze bij de oorzaak te laten behandelen.

Verwarrend genoeg zijn slaapmiddelen of middelen met het slaaphormoon melatonine doorgaans geen behandeling die de oorzaak aanpakt. Het lijkt wel zo, maar mensen die deze medicijnen innemen, worden eerder verdoofd dan behandeld. De oorzaak, dat wil zeggen wat de slechte slaap veroorzaakt, blijft dan echter bestaan en is niet verholpen. Daarom mogen middelen die je kunstmatig in slaap brengen, alleen op doktersadvies worden ingenomen. In de meeste gevallen zijn ze geen blijvende oplossing. En het vinden daarvan is het doel van een goede behandeling.

Wat er per geval moet gebeuren om een stoornis op de lange termijn te verlichten, kan sterk verschillen: soms veranderen al kleine gewoontes de nachten, soms zijn er daarentegen grote veranderingen nodig. Soms kun je zelf actie ondernemen, soms ben je aangewezen op de juiste artsen en medicijnen. Soms is er snelle hulp beschikbaar, soms biedt alleen een langdurige therapie verlichting. Hieronder vind je een eerste overzicht van mogelijke behandelingen en tips over welke contactpersonen je verder kunnen helpen.

5.1. Acuut: snelle hulp bij slaapstoornissen

Veel oververmoeide mensen zijn op zoek naar snelle hulp bij slaapstoornissen. En niet zelden grijpen ze dan naar slaapmiddelen die de nachtrust kunstmatig teweegbrengen. Deze medicijnen mogen echter alleen op doktersadvies en slechts voor een korte periode worden ingenomen.

Vaak helpen ook al de huismiddeltjes van oma tegen slaapstoornissen, zoals bijvoorbeeld een warm glas met honing of verschillende geneeskrachtige planten, want wist je dat er tegen de meeste slaapproblemen daadwerkelijk een kruid groeit? En dat wisten niet alleen onze oma’s, maar ook al vele generaties vóór hen.

Misschien zijn ze helemaal niet nodig, want soms kun je ook snel resultaat boeken door je gedrag aan te passen: gebruik ontspanningstechnieken om ’s avonds gemakkelijker tot rust te komen. Een bijzonder bekende methode is meditatie. Wie mediteert, probeert zijn gedachten tot rust te brengen.

Om dat te leren, kun je bijvoorbeeld apps als handleiding gebruiken of video’s met geleide meditaties bekijken. Die kunnen je helpen om in gedachtenspiralen en negatieve gedachten te doorbreken, want in bed moet je in principe niet piekeren. Mocht je ’s nachts of vroeg in de ochtend toch eens nadenken over onafgewerkte taken of privéproblemen, doe dat dan altijd zo ‘probleemoplossend’ mogelijk en nooit ‘bezorgd’. 

Wat daarbij helpt: pen en papier naast je bed. Zo heb je altijd de middelen bij de hand om een nachtelijke gedachte vast te leggen, zodat je er overdag aandacht aan kunt besteden. Want soms werkt ons brein heel eenvoudig: uit het oog, uit het hart. Je zult versteld staan hoe goed deze eenvoudige maar effectieve hulp bij slaapstoornissen werkt.

5.2. Chronisch: wat te doen bij slaapstoornissen

Bij chronische slaapstoornissen is een bezoek aan de dokter een must. Deze moet eerst de oorzaak van het slaaptekort en de gevolgen van de slechte slaap achterhalen, zodat vervolgens de juiste behandeling kan worden gestart.

Om goed voorbereid te zijn op de afspraak bij de arts, kan het helpen om een zogenaamd slaapdagboek bij te houden. Daarin leg je dagelijks je slaapgewoonten vast, bijvoorbeeld wanneer je naar bed bent gegaan, of je een slaapmiddel hebt ingenomen of welke problemen en gedachten je ’s nachts had. Ook noteer je je slaapduur, de kwaliteit van je slaap en je behoefte aan slaap overdag. Zo heb je alle informatie over je nachten bij de hand als de arts om details vraagt.

5.3. Welke arts kan helpen bij slaapstoornissen

Chronische slaapstoornissen moet je altijd door een arts laten onderzoeken, maar welke arts verantwoordelijk is voor jouw specifieke probleem, is niet in algemene termen te beantwoorden. Iemand die slaapwandelt of aan narcolepsie lijdt, heeft namelijk heel andere medische zorg nodig dan iemand die ’s nachts in bed ligt te piekeren. Een zieke persoon die regelmatig veel medicijnen gebruikt, moet anders worden behandeld dan een fitte persoon in uitstekende gezondheid die alleen maar verkeerde gewoontes heeft aangenomen. Een kind heeft andere zorg nodig dan een volwassene.

Kortom: wend je altijd tot de arts die voor jouw individuele situatie de juiste is.

Je huisarts kan je eerste aanspreekpunt zijn. Dit geldt in het algemeen voor alle medische vragen, want de huisarts kan direct de belangrijkste onderzoeken uitvoeren, je symptomen en je slaappatroon beoordelen, je adviseren en je, indien nodig, doorverwijzen naar een geschikte specialist.

Kinderen worden bijvoorbeeld behandeld door kinderartsen of kinder- en jeugdpsychiaters. Een gynaecoloog houdt zich bezig met de problemen van vrouwen die bijvoorbeeld tijdens de menopauze slaapstoornissen krijgen. Internisten behandelen aandoeningen en letsels van de inwendige organen, terwijl een KNO-arts kan helpen als de oorzaak van de slapeloosheid in de keel, neus of oren ligt, bijvoorbeeld bij snurkers.

In sommige gevallen word je doorverwezen naar een slaaplaboratorium. Daar kan je slaap meerdere nachten lang door medisch personeel worden geobserveerd.

De meest effectieve en wetenschappelijk best onderbouwde methode tegen slaapstoornissen is de cognitieve gedragstherapie voor slapeloosheid (CGT-I). Deze therapie helpt je om ongezonde slaappatronen te doorbreken en nieuwe, rustgevende routines op te bouwen. Onze ervaren slaapprofessional begeleidt je daarbij individueel, zodat je technieken leert die een blijvend effect hebben. Zo kun je stap voor stap weer een gezonde slaap vinden en je levenskwaliteit merkbaar verbeteren.