Lipedema: oorzaken, symptomen en behandelingsmogelijkheden

Lipedema, een chronische stoornis in de vetverdeling, gaat vaak gepaard met pijnlijke zwellingen en veranderingen in de lichaamsvorm. Ondanks de hoge prevalentie en de gevolgen voor de levenskwaliteit van de getroffenen, blijft lipedema vaak onopgemerkt en wordt het verward met andere aandoeningen. In ons artikel geven we uitleg over de oorzaken en symptomen en welke behandelingsmogelijkheden er voor getroffenen beschikbaar zijn.

Het Duitse ministerie van Volksgezondheid schat dat ongeveer drie miljoen vrouwen in Duitsland aan deze aandoening lijden. Vaak wordt de diagnose echter pas na jaren gesteld, wat voor de getroffenen zowel fysiek als psychisch een grote beperking kan betekenen. Maar hoe eerder de aandoening wordt herkend, hoe beter men ermee kan leren omgaan en hoe beter de progressie ervan kan worden gestopt.

01. Definitie van lipoedeem

Lipedema is een aandoening van de vetstofwisseling die uitsluitend bij vrouwen voorkomt. Deze stoornis in de vetverdeling uit zich in een ongecontroleerde ophoping van vetweefsel op de benen, de heupen en de billen. Talrijke wetenschappelijke studies hebben aangetoond dat lipoedeem een complexe aandoening is waarbij het onderhuidse vetweefsel overmatig groeit doordat zich daar vetcellen en, in verder gevorderde stadia, vocht ophopen (lipo-lymfoedeem).

Lipoedeem treedt altijd symmetrisch op. Dit betekent dat er een soort kolomachtige veranderingen en misvormingen ontstaan, vooral aan de benen. Heel typerend zijn de zogenaamde ‘ruitersbroeken’ op de billen en heupen. Als de aandoening zich verder naar beneden uitbreidt, spreekt men van ‘suavenbroeken’, omdat de misvormingen doorgaans eindigen ter hoogte van de enkels, maar het vet daaroverheen loopt.
Hoewel de aandoening vaker aan de onderste ledematen voorkomt, kunnen ook de armen worden aangetast.

Het gevoel van spanning, de gevoeligheid voor aanraking en druk en de pijn op de aangetaste lichaamsdelen die het gevolg zijn van de aandoening, kunnen bij patiënten leiden tot soms ernstige fysieke en psychische problemen en hun dagelijks leven aanzienlijk beperken.

Afhankelijk van het beeld en de omvang van de vetophopingen wordt de aandoening in drie stadia ingedeeld. Als langetermijngevolg kan lipoedeem complicaties veroorzaken en leiden tot een verandering van het looppatroon, tot afwijkingen in de gewrichten en ook tot vroegtijdige gewrichtsslijtage.

02. Oorzaken en risicofactoren

Het is niet precies bekend hoe lipoedeem ontstaat, maar artsen gaan uit van genetische aanleg en hormonale veranderingen (zoals tijdens de puberteit, na de zwangerschap of tijdens de menopauze), aangezien uitsluitend vrouwen lipoedeem ontwikkelen. Als naaste familieleden – zoals moeder of zus – aan lipoedeem lijden, is de kans groot dat men er zelf ook ooit last van krijgt. Een gebrek aan lichaamsbeweging of slechte voeding spelen daarentegen geen rol bij deze vetverdelingsstoornis en kunnen deze ook na het ontstaan ervan niet wezenlijk beïnvloeden. Ook slanke, sportieve vrouwen kunnen er last van hebben.

04. Diagnose van lipoedeem

Een lipoedeem wordt, vooral in het beginstadium, vaak niet direct als zodanig herkend. De verscheidenheid aan symptomen bemoeilijkt een snelle diagnose, omdat lipoedeem vaak wordt verward met andere aandoeningen zoals lymfoedeem of obesitas. Als je veranderingen aan je lichaam opmerkt die op lipoedeem zouden kunnen wijzen, neem dan contact op met je huisarts of direct met een specialist. Een fleboloog (aderarts) of lymfoloog is de juiste contactpersoon bij een vermoeden van lipoedeem.

Lichamelijk onderzoek is doorslaggevend

Laboratorium- of beeldvormende onderzoeken waarmee de aandoening zonder twijfel kan worden vastgesteld, zijn momenteel nog niet beschikbaar. Ze worden echter meestal wel ingezet voor aanvullend onderzoek. Daarom zal een arts een nauwkeurig lichamelijk onderzoek en een anamnese uitvoeren. Hij of zij zal ook je familiegeschiedenis en je persoonlijke medische geschiedenis met de exacte symptomen bekijken en je vragen stellen over mogelijke veranderingen in je hormoonhuishouding.

Bij het lichamelijk onderzoek let een arts vooral op de verhoudingen van je lichaam en of het vetweefsel zich symmetrisch heeft uitgebreid. Door middel van een palpatie kan worden vastgesteld of er kuiltjes achterblijven wanneer het weefsel wordt ingedrukt. Is dat niet het geval, dan is lipoedeem waarschijnlijk. Een ander aanwijzing voor lipoedeem is dat het knijpen in de buitenkant van de dij meer pijn veroorzaakt dan in de binnenkant – normaal gesproken is het juist andersom. Om onderscheid te maken tussen lymfoedeem (ontstaat bij een verstoring van de lymfestroom in het lichaam) en lipoedeem wordt de Stemmer-test toegepast: als de huidplooi boven de tweede en derde teen of boven de wijs- en middelvinger niet kan worden opgetild, wijst dit tegen lipoedeem.

Houd er rekening mee dat de diagnose van lipoedeem vaak complex is en samenwerking tussen verschillende medische specialisten vereist. Een multidisciplinaire aanpak, waarbij fysiotherapeuten, voedingsdeskundigen en andere zorgverleners samenwerken, kan nuttig zijn bij het opstellen van een uitgebreid behandelplan.

Behandelingsmogelijkheden bij lipoedeem

Lipoedeem kan een grote fysieke en psychische belasting vormen voor de patiënt. Aangezien de aandoening echter niet bij de oorzaak kan worden genezen, is de behandeling erop gericht de symptomen te verlichten, de levenskwaliteit van de patiënt te verbeteren en de voortgang van de aandoening te vertragen. Welke behandeling in aanmerking komt, hangt ook af van het stadium waarin het oedeem zich bevindt. In het volgende deel stellen we je de gangbare conservatieve therapieën voor die bij lipoedeem worden toegepast.

Belangrijk: er bestaat momenteel nog geen medicamenteuze behandeling die de oorzaak van lipoedeem aanpakt. Medicijnen kunnen alleen als aanvullende behandeling worden ingezet om de klachten te verlichten.

05. Conservatieve behandelingen

Tot de conservatieve behandelingen behoren de niet-operatieve behandelingen. Als het lipoedeem zich nog in een vroeg stadium bevindt, komen conservatieve behandelingen in eerste instantie in aanmerking om de bevindingen en de daarmee gepaard gaande symptomen te verbeteren en verdere toename van de vetophopingen tegen te gaan. Als de behandeling vroeg wordt gestart en consequent wordt uitgevoerd, is de kans echter groot dat deze behandelingsdoelen ook worden bereikt. We stellen jullie de meest gangbare conservatieve therapieën voor die bij lipoedeem worden toegepast.

Compressietherapie en lymfedrainage

De conservatieve therapie combineert compressietherapie met manuele lymfedrainage – een speciale vorm van fysiotherapie die erop gericht is de lymfestroom te verbeteren en zwellingen te verminderen. Hierdoor wordt het lipoedeem zelf weliswaar niet verbeterd, maar worden de symptomen wel verlicht. Je kunt de manuele lymfedrainage laten uitvoeren door een fysiotherapeut of een therapeut met een aanvullende opleiding.

Naast lymfedrainage hoort ook compressietherapie bij een succesvolle conservatieve behandeling. Het dragen van compressiekleding kan namelijk de zwellingen onder controle houden, de symptomen verlichten en zo de toename van het lipoedeem tegengaan. De compressiekleding verhoogt de druk in het weefsel, waardoor er minder vocht uit de bloedcapillairen in het weefsel terechtkomt. Bovendien worden de werking van de lymfekleppen en de stromingsverhoudingen in de lymfevaten verbeterd. Omdat de druk op de bestaande oedeemen deze over een groter oppervlak verdeelt, wordt de afvoer van het lymfevocht uit het bindweefsel vergemakkelijkt.

Naast het dragen van kousen of mouwen zijn ook de COMPRESSION BOOTS van BLACKROLL geschikt voor gebruik thuis. Dit zijn compressielaarzen met afzonderlijke luchtkamers die afwisselend worden opgeblazen en zo een continue 360°-compressiemassage mogelijk maken – vergelijkbaar met een handmatige lymfemassage. Hierdoor stimuleren ze de doorbloeding en kunnen ze niet alleen de lymfestroom bevorderen, maar ook het herstel versnellen.

Fysiotherapie en bewegingstherapie

Om te voorkomen dat het lipoedeem met zijn beperkende symptomen verergert, moeten mensen met overgewicht met behulp van een dieet en sport afvallen, en moeten mensen met een normaal gewicht hun gewicht absoluut op peil houden en hun stofwisseling optimaliseren. Sport en beweging zijn daarom centrale onderdelen van een behandeling, ook al hebben ze geen directe invloed op de hoeveelheid vetweefsel bij lipoedeem.

Een evenwichtige voeding kan leiden tot gewichtsverlies en bovendien de gezondheid van het bindweefsel ondersteunen. Regelmatige, rustige beweging bevordert de lymfestroom en verbetert ook de spierkracht. Zo kan een zachte ontstuwing van de aangetaste gebieden plaatsvinden.

Alle sporten die in het water plaatsvinden, worden bij lipoedeem als ideaal beschouwd – bijvoorbeeld zwemmen of aquagym/aquajogging. Door de waterdruk ontstaat zo een zachte ontstuwing van de lymfevloeistof. Op het land worden bij lipoedeem wandelen, fietsen en joggen aanbevolen. Naast bewegingstherapie zouden patiënten regelmatig een manuele lymfedrainage moeten laten uitvoeren, waarbij fysiotherapeuten door middel van zachte bewegingen de lymfestroom vanuit het lichaamsweefsel naar de lymfebanen leiden.

Vetafzuiging (liposuctie)

Een chirurgische ingreep behoort tot de niet-conservatieve behandelingen bij lipoedeem. Een operatieve vetafzuiging is de enige manier om het pathologisch toegenomen onderhuidse vetweefsel te verminderen. Met behulp van technieken zoals een waterstraal, trillingen of ultrageluid maakt een arts in het kader van de zogenaamde liposuctie de vetcellen los van het omliggende weefsel en zuigt deze vervolgens via een dun buisje – de endoscoop – weg. In gevorderde stadia van lipoedeem kan liposuctie worden overwogen om overtollig vetweefsel te verwijderen. Ter voorbereiding op een liposuctie dient bij patiënten één tot twee keer per week lymfedrainage te worden uitgevoerd.

06. Nazorg en zelfzorg op de lange termijn

Nazorg en zelfzorg op de lange termijn bij lipoedeem spelen een cruciale rol bij het verlichten van de symptomen, het verbeteren van de levenskwaliteit en het vertragen van de voortgang van de aandoening. In de eerste plaats moet je je compressiekleding continu dragen om zwellingen te verminderen, de lymfestroom te verbeteren en de vorm van het weefsel te ondersteunen.

Een evenwichtige, voedingsrijke voeding kan helpen om je gewicht onder controle te houden en de gezondheid van het bindweefsel te ondersteunen. Een gezond gewicht kan namelijk ook de druk op het lymfestelsel verminderen. Neem daarnaast regelmatige, rustige lichaamsbeweging op in je dagelijkse routine om de lymfestroom te bevorderen, de spieren te versterken en je algehele conditie te verbeteren. Blijf regelmatig lymfedrainagebehandelingen volgen om de lymfestroom te bevorderen en zwellingen onder controle te houden. Een ervaren therapeut kan je helpen bij het bepalen van de juiste frequentie en intensiteit van de sessies voor jou.

Je therapeut kan je ook technieken en rekoefeningen laten zien waarmee je thuis het succes van de lymfedrainage kunt ondersteunen. De psychische belasting die door lymfoedeem ontstaat, kan voor extra druk zorgen. Het uitwisselen van ervaringen met andere mensen die ook last hebben van lipoedeem, kan je op je weg ondersteunen. Online communities of zelfhulpgroepen bieden een platform voor het uitwisselen van ervaringen en emotionele steun. Als alternatief kun je ook het gesprek aangaan met een psycholoog om de emotionele belasting te verminderen, meer zelfacceptatie te leren en je zelfvertrouwen te vergroten.

07. Samenvatting

Lipoedeem, een stoornis in de vetverdeling die zich uit in een ongecontroleerde ophoping van vetweefsel, met name in de benen, heupen en billen, komt uitsluitend bij vrouwen voor en is volgens deskundigen waarschijnlijk toe te schrijven aan genetische aanleg en hormonale veranderingen.

Afhankelijk van het stadium waarin de aandoening zich bevindt, worden verschillende behandelingsmethoden overwogen. Bij conservatieve therapie staan manuele lymfedrainage en het dragen van compressiekleding voorop om de lymfestroom te verbeteren. Afvallen en op gewicht blijven zijn belangrijke maatregelen waarmee patiënten de behandeling kunnen ondersteunen.

Vooral een evenwichtige voeding en regelmatige lichaamsbeweging spelen daarbij een grote rol. Patiënten kunnen dus proactief bijdragen aan een verbetering van hun klachten. Als de aandoening in een vroeg stadium wordt gediagnosticeerd, kunnen de maatregelen helpen om de symptomen te verlichten en de voortgang van de aandoening te stoppen.

In een vergevorderd stadium kan een chirurgische ingreep, waarbij het pathologisch veranderde onderhuidse vetweefsel wordt verwijderd, verlichting bieden. Laat je uitgebreid adviseren door een arts en therapeut over welke maatregelen je zelf kunt nemen om je lichaam te ondersteunen en weer met meer welzijn door het dagelijks leven te gaan.