Alles over de periodieke bewegingsstoornis van de ledematen

De periodieke bewegingsstoornis van de ledematen (afgekort PLMD = Periodic Limb Movement Disorder) is een neurologische aandoening die wordt gekenmerkt door herhaalde, onwillekeurige bewegingen van de ledematen, voornamelijk tijdens de slaap. Deze bewegingen komen meestal voor in de benen, maar kunnen ook de armen betreffen en zorgen voor een verstoorde slaap en slaperigheid overdag bij de getroffenen. Periodieke bewegingsstoornissen van de ledematen komen doorgaans voor bij mensen van middelbare en oudere leeftijd (meer dan 30 procent van de 50-plussers zou hier last van hebben) en worden vaker gediagnosticeerd bij mensen met narcolepsie of een REM-slaapgedragsstoornis.

Tot de belangrijkste kenmerken van PLMD behoren:

• Herhaalde bewegingen: De bewegingen bij PLMD zijn ritmisch en herhalen zich met regelmatige tussenpozen, doorgaans elke 20 tot 40 seconden. Ze duren vaak enkele seconden en kunnen tijdens een slaapperiode vele malen voorkomen.
• Onwillekeurig optreden: De bewegingen treden op op het moment van de spiercontractie, zonder bewuste controle door de patiënt.
• Slaapstoornissen: De onwillekeurig optredende been- en armbewegingen kunnen de slaap van de patiënt of die van bedgenoten ernstig verstoren. Vaak zijn overmatige slaperigheid overdag en andere symptomen van slaaptekort het gevolg.
• Begeleidende verschijnselen: PLMD kan op zichzelf voorkomen of in combinatie met andere slaapstoornissen, zoals het rusteloze-benen-syndroom (RLS). Terwijl PLMD beperkt blijft tot de slaap, treedt RLS doorgaans op tijdens de wakkere uren en wordt het gekenmerkt door onaangename sensaties in de benen en een drang om te bewegen.

De diagnose van periodieke bewegingsstoornissen van de ledematen vereist een zorgvuldige afklaring van de symptomen en vaak ook een onderzoek in een slaaplaboratorium.

• De arts zal eerst een uitgebreide anamnese afnemen om de symptomen, de frequentie, de duur en de intensiteit ervan in kaart te brengen. Hierbij wordt ook gevraagd naar dagtrekkerigheid, slaapkwaliteit en slaapgewoonten van de patiënt. Een anamnese moet ook vragen bevatten over eerdere slaapstoornissen, psychiatrische aandoeningen, neurologische problemen, medicijngebruik en de familiegeschiedenis van slaapstoornissen. Omdat de bewegingen vooral ’s nachts plaatsvinden, is een eenvoudige anamnese echter niet voldoende.
• Gevalideerde vragenlijsten, zoals de ‘Epworth Sleepiness Scale’ of de ‘Pittsburgh Sleep Quality Index’, kunnen helpen bij het beoordelen van de slaapkwaliteit en de mate van slaperigheid overdag bij patiënten. Patiënten kunnen hun arts helpen bij het stellen van de diagnose door een slaapdagboek bij te houden, hun slaap- en waaktijden te noteren en slaaponderbrekingen en dagelijkse slaperigheid gedurende een periode van één tot twee weken te documenteren.
• Voor de diagnose van de periodieke bewegingsstoornis van de ledematen wordt doorgaans een polysomnografie en daarnaast een elektromyografie (EMG) in het slaaplaboratorium uitgevoerd. Bij de polysomnografie worden verschillende fysiologische parameters tijdens de slaap geregistreerd, waaronder hersenactiviteit, oogbewegingen, spieractiviteit (met name van de benen), hartslag en ademhalingspatroon. De EMG-registratie van de beenspieren helpt bij het identificeren en beoordelen van de karakteristieke periodieke bewegingen.
• In sommige gevallen kan actigrafie, waarbij de patiënt een apparaat (actigraaf) draagt dat bewegingen gedurende meerdere dagen of weken registreert, aanvullende informatie over de slaap-waakpatronen opleveren.
• Neurologische en andere systemische aandoeningen die de symptomen zouden kunnen verklaren, moeten worden uitgesloten. Dit kan bijvoorbeeld gebeuren door middel van een MRI-scan van de hersenen.
• Daarnaast moeten patiënten in het kader van een bloedonderzoek hun ijzer- en nierwaarden laten controleren.

Ook de differentiële diagnose is bij PLMD van bijzonder belang, aangezien sommige andere slaapstoornissen vergelijkbare symptomen vertonen en vóór de diagnose van PLMD moeten worden uitgesloten. Meer informatie hierover vind je in de volgende paragraaf.

Voor een juiste diagnose moet een arts vooral PLMD onderscheiden van andere aandoeningen en toestanden die vergelijkbare symptomen kunnen veroorzaken. Bij een vermoeden van PLMD behoren tot de differentiële diagnoses vooral:

• Restless-Legs-syndroom (RLS): RLS wordt gekenmerkt door een onweerstaanbare drang om de benen te bewegen, vaak gepaard gaande met onaangename sensaties. Deze symptomen treden doorgaans op in rust, bijvoorbeeld ’s avonds, en worden op karakteristieke wijze verlicht door beweging, dat wil zeggen dat ze dan verbeteren. In tegenstelling tot PLMD, dat voornamelijk tijdens de slaap optreedt, treedt RLS op tijdens de wakkere uren. Meer dan 80 procent van de mensen met RLS heeft ook PLMD.
• REM-slaapgedragsstoornis: Deze stoornis wordt gekenmerkt door complexe, vaak agressieve bewegingen tijdens de REM-slaap. Dit soort bewegingen is echter doorgaans minder ritmisch en komt vaker voor dan de bewegingen bij PLMD.
• Myoklonische stoornissen: Een zogenaamde myoklonie wordt gekenmerkt door plotselinge, onwillekeurige spiertrekkingen van de gezichts- of beenspieren, die zowel in wakkere toestand als tijdens de slaap kunnen optreden. Myoklonische stoornissen ontstaan doorgaans door afwijkingen in het centrale zenuwstelsel of zenuwletsel. Deze bewegingen zijn echter veel subtieler dan bij PLMD.
• Neurodegeneratieve aandoeningen: Ook sommige aandoeningen van het zenuwstelsel, zoals het syndroom van Parkinson of multiple systeematrofie, kunnen gepaard gaan met slaapstoornissen en nachtelijke bewegingen. De diagnose en het onderscheid met PLMD moeten worden gesteld aan de hand van uitgebreide neurologische onderzoeken en met behulp van specifieke diagnostische criteria, aangezien de behandeling aanzienlijk verschilt.

Om mogelijke differentiële diagnoses te verduidelijken, dient een neuroloog, huisarts of slaaparts een grondige anamnese, een lichamelijk onderzoek en een polysomnografie uit te voeren. Ook met behulp van aanvullende onderzoeken zoals MRI, ruggenprik (lumbaalpunctie), EEG of bloedonderzoeken kunnen andere oorzaken dan PLMD worden uitgesloten.

De behandeling van de periodieke bewegingsstoornis van de ledematen is vooral gericht op het verlichten van de symptomen en het verbeteren van de levenskwaliteit van de patiënt. De keuze van de behandeling hangt af van de ernst van de symptomen, de onderliggende oorzaken en de individuele behoeften van de patiënt, maar omvat zowel medicamenteuze als niet-medicamenteuze therapieën. Indien er sprake is van een onderliggende aandoening die PLMD kan veroorzaken, dient deze eerst te worden behandeld.

Niet-medicamenteuze therapie

Deze omvatten veranderingen in levensstijl en zelfhulpmaatregelen en kunnen een belangrijke rol spelen bij de behandeling van PLMD wanneer de slaapkwaliteit van de patiënten is aangetast.

• Regelmatig slaapschema: Ga elke dag op hetzelfde tijdstip naar bed en sta op hetzelfde tijdstip op, ook in het weekend. Dit helpt om het circadiane ritme te stabiliseren.
• Slaapomgeving: Zorg voor een rustige, donkere en koele slaapomgeving. Gebruik comfortabele matrassen en kussens. Om je slaap te ondersteunen, raden we je ons RECOVERY PILLOW aan. Dankzij het elastische, ademende hightech-traagschuim past het zich optimaal aan je slaaphouding aan en ontlast het je wervelkolom – en is het geschikt voor zowel zij-, rug- als buikslapers.
• Vermijd stimulerende middelen: Vermijd cafeïne, nicotine en alcohol in de uren voor het slapengaan, aangezien deze stoffen de slaap kunnen verstoren.
• Ontspanningsrituelen: ontwikkel een ontspannende avondroutine. Dat kan lezen zijn, maar ook naar muziek of een luisterboek luisteren, of ontspanningstechnieken zoals meditatie of rustig, diep ademhalen, yoga of tai chi beoefenen. Ook progressieve spierontspanning (PSO) volgens Jacobsen is aan te raden; hierbij worden spiergroepen actief aangespannen en ontspannen, wat ook kan bijdragen aan een beter lichaamsbewustzijn.
• Activiteit: Ook regelmatige lichaamsbeweging kan helpen om de algehele slaapkwaliteit te verbeteren. Doe echter geen intensieve trainingen vlak voor het slapengaan, want die maken je eerder wakker dan moe.

Medicamenteuze behandeling: geneesmiddelen ter verlichting van de symptomen

• Geneesmiddelen zoals gabapentine of pregabaline kunnen worden ingezet bij de behandeling van patiënten met PLMD, omdat ze de symptomen kunnen verlichten.
• Ook geneesmiddelen die worden gebruikt voor de behandeling van de ziekte van Parkinson worden ingezet. Denk bijvoorbeeld aan pramipexol, ropinirol of rotigotine (in de vorm van een pleister). Deze geneesmiddelen versterken de zenuwimpulsen naar de spieren, maar kunnen de symptomen soms verergeren en bovendien misselijkheid, een overmatige bloeddrukdaling bij het opstaan, dwangmatige handelingen en slapeloosheid veroorzaken .
• Opioïden zoals oxycodon kunnen eveneens voor de behandeling worden ingezet, maar zijn niet de voorkeursmiddelen omdat ze ernstige bijwerkingen hebben en tot verslaving kunnen leiden.
• Benzodiazepinen zoals clonazepam worden ook gebruikt bij angststoornissen of fobieën; ze kunnen de slaapkwaliteit verbeteren en de bewegingen tijdens de slaap verminderen. Benzodiazepinen kunnen echter ook verslavend zijn, waardoor patiënten ze niet gedurende een langere periode zouden moeten gebruiken.
• Als er een ijzertekort wordt vastgesteld, kan suppletie met ijzer nuttig zijn om de symptomen te verlichten.