Stress: veelvoorkomende oorzaken en gevolgen voor het lichaam

„Ik heb stress“

– een uitspraak die veel mensen voortdurend in hun dagelijks leven gebruiken. Hoewel de meesten stress als negatief ervaren, is deze toestand voor velen inmiddels normaal geworden.

Toch is stress in de eerste plaats en in de oorspronkelijke betekenis een heel gezonde reactie van je lichaam. Het verhoogt de fysieke en mentale prestatievermogen en beschermt ons tegen gevaren.

Hierdoor kunnen we uitdagingen en kritieke situaties beter het hoofd bieden en ontwikkelen we ons verder. Vooral in de sport of bij andere situaties met hoge belasting, bijvoorbeeld op het werk, is een kortstondige stressreactie van cruciaal belang om optimaal aan de uitdagende eisen te kunnen voldoen.

Maar stress kan ook een bedreiging voor ons vormen en ons ziek maken. Wanneer dat het geval is en hoe je gezond blijft, lees je hier.

01. Stress – een oerinstinct

De stressreactie is een zeer oud en snel evolutionair mechanisme dat in de oertijd ons fysieke voortbestaan heeft verzekerd en tot op de dag van vandaag in ons, in de hersenstam, actief is. In een stresssituatie worden binnen milliseconden complexe processen in ons totale systeem geactiveerd en in staat van paraatheid gebracht om te vechten, te vluchten of te verstijven. Deze reacties worden niet alleen aangestuurd door het vegetatieve zenuwstelsel, maar ook door hormonen zoals adrenaline, noradrenaline, cortisol, enz. Dit leidt tot reflexmatige veranderingen in ons lichaam, die gepaard gaan met een stijging van de hartslag en bloeddruk, een toename van de ademhalingsfrequentie, een verhoogde spierspanning, mobilisatie van de energiereserves en een vermindering van de pijngevoeligheid. Dit alles diende destijds om tegen de mammoet te vechten, voor de vijand te vluchten of te verstijven.

Op korte termijn is dit een zeer intelligente, maar ook energieverslindende strategie, die in het beste geval het overleven garandeert door onze verhoogde paraatheid (readiness). In korte, tijdelijk beperkte fasen is dit voor de mens geen probleem, mits er daarna tijd is voor herstel.

02. Waarom we stress nodig hebben

Het doel is om ons totale systeem in balans te brengen, dat wil zeggen een goed evenwicht te vinden tussen belasting en ontspanning. Dit geldt zowel voor onze psyche als voor ons lichaam, aangezien deze twee systemen elkaar wederzijds beïnvloeden.

Voor ons geldt hetzelfde als in de topsport: „Wie veel traint, moet ook veel herstellen“! Stress mag er zijn, maar dan wel met daaropvolgend herstel. Prestatieverbetering in de sport vindt plaats door een gerichte, optimale prikkeling, waardoor er in de herstelfase aanpassingsprocessen plaatsvinden en het supercompensatie-effect optreedt. Dat betekent dat we ons daarna op een hoger prestatieniveau bevinden. Als we het herstel verwaarlozen, treedt er geen prestatieverbetering op en in het ergste geval neemt de prestatie zelfs af. Ons lichaam streeft daarom naar een cyclus van belasting en ontlasting.

Ook ons vegetatieve zenuwstelsel is zo opgebouwd: het bestaat uit twee grote delen, het sympathische en het parasympathische zenuwstelsel.
Het sympathische zenuwstelsel bereidt onze systemen bij overmatige prikkels voor op stress- en noodreacties (vechten of vluchten) en activeert diverse processen om de prestaties te verbeteren.

Het parasympathische zenuwstelsel is over het algemeen verantwoordelijk voor ons herstel en ons welzijn en activeert regeneratieprocessen. Een gezonde stressregulatie, dat wil zeggen een goed evenwicht tussen het sympathische en het parasympathische zenuwstelsel, houdt ons gezond.

03. Wat gebeurt er in het lichaam bij stress?

De overlevingsmodus ‘stress’ eist zijn tol als deze lang aanhoudt en er weinig of geen herstel plaatsvindt: het immuunsysteem wordt onderdrukt, de spijsvertering en de herstel- en reparatieprocessen worden stilgelegd en aan rust en slaap is helemaal geen sprake meer. Complexe strategische denkprocessen en gepland handelen, die verband houden met bepaalde hersenstructuren (prefrontale cortex), zijn nog maar minimaal aanwezig. We handelen ‘reflexmatig’. Dit leidt tot een vermindering van vaardigheden zoals denkvermogen, concentratie, aandacht, besluitvorming, creativiteit, communicatie, empathie, enzovoort. Deze vaardigheden zijn echter in onze huidige (werk)wereld van zeer groot en doorslaggevend belang.

Tegenwoordig vechten we normaal gesproken niet meer om te overleven, maar de evolutionaire mechanismen blijven, afhankelijk van onze ervaringen, belevenissen en competenties, toch hun gang gaan. Langdurige, intense stress beperkt in de meeste gevallen vroeg of laat onze mentale en fysieke prestaties. De permanente, langdurige belasting (overlevingsmodus) leidt tot disfunctionele aanpassingsprocessen en structurele veranderingen in ons lichaam en onze hersenen, die ons op middellange tot lange termijn schade toebrengen. In het ergste geval ontstaan er symptomen zoals pijn en welzijnsstoornissen, of ontwikkelt zich een manifeste aandoening zoals burn-out, hoge bloeddruk enz. Onze systemen dwingen ons op hun eigen manier tot een pauze of tot verandering.

05. Wat zijn de oorzaken van stress?

Stressfactoren kunnen worden onderverdeeld in interne en externe stressoren, die stress kunnen veroorzaken en daardoor bij mensen een aanpassingsreactie teweegbrengen. Het organisme interpreteert de prikkels die op het inwerken en beoordeelt deze als een uitdaging of als een bedreiging, dus als positief of negatief. Hieronder vind je voorbeelden van stressoren.

06. Wanneer stress een probleem wordt

Hoe groter de interne en externe stressfactoren zijn, hoe groter het risico dat we na verloop van tijd ziek worden. Als dit gedurende een langere periode aanhoudt, waardoor er sprake is van chronische stress, reageert het lichaam. Ons systeem wil ons beschermen, omdat het energietekort te groot is en er een ‘overlevingsreflex’ ontstaat, die via een specifiek deel van het parasympathische zenuwstelsel in gang wordt gezet. Hierdoor moeten onze resterende reserves worden beschermd en wordt voorkomen dat we ‘doorgaan’.