Klok verzetten: zo voorkom je slaapproblemen bij zomer- en wintertijd
Waarom we de klok verzetten en wat dat met je slaap doet
Meer ongevallen en een stijging in de verkoop van slaaptabletten: de effecten van het verzetten van de klok zijn statistisch aantoonbaar, ook al gaat het maar om één uur verschil. Zowel de overgang naar zomertijd als naar wintertijd kan slaapproblemen veroorzaken.
Veel mensen ervaren vermoeidheid na het verzetten van de klok. Ze hebben moeite om ’s ochtends op te staan of liggen ’s avonds langer wakker dan normaal.
Het verzetten van de klok kan dus invloed hebben op je gezondheid en welzijn. Gelukkig kun je met een paar eenvoudige tips de overgang naar zomer- of wintertijd een stuk soepeler laten verlopen.
In dit artikel lees je waarom en sinds wanneer we de klok verzetten, wanneer de klok vooruit of achteruit gaat en welke impact dit heeft op ons lichaam en onze maatschappij.
Waarom verzetten we de klok?
Twee keer per jaar wordt in meer dan 70 landen de klok verzet. In het voorjaar zetten we de klok een uur vooruit (zomertijd) en in het najaar een uur achteruit (wintertijd). Oorspronkelijk was het doel van de tijdswisseling om energie te besparen. Door de klok te verzetten zou er een uur extra daglicht beschikbaar zijn voor bedrijven en huishoudens. Uit onderzoeken blijkt echter dat dit niet of nauwelijks tot een lagere energieconsumptie leidt. Toch blijft de halfjaarlijkse tijdswisseling voorlopig de standaard binnen de EU.
In Nederland is de standaardtijd de Midden-Europese Tijd (MEZ). De MEZ komt overeen met de gecoördineerde wereldtijd (UTC) plus één uur. Wanneer in het voorjaar de klok wordt vooruitgezet, spreekt men van de Midden-Europese Zomertijd (MESZ).
Altijd goed slapen
Wanneer wordt de klok verzet?
Het verzetten van de klok gebeurt in de meeste landen twee keer per jaar: één keer in het voorjaar en één keer in het najaar. In het voorjaar gaat de klok een uur vooruit en begint de zomertijd. In het najaar gaat de klok een uur achteruit en begint de wintertijd.
In bijna alle landen gebeurt de overgang in het voorjaar in maart of april en in het najaar in oktober of november.
In Duitsland wordt de klok voor de zomertijd verzet op de laatste zondag van maart en voor de wintertijd op de laatste zondag van oktober. In 2026 valt de tijdswisseling op de volgende data:
De klok wordt op 29 maart 2026 om 2.00 uur ’s nachts een uur vooruitgezet om de zomertijd in te voeren.
De klok wordt op 25 oktober 2026 om 3.00 uur ’s nachts een uur teruggezet om terug te keren naar de standaardtijd.
Sinds wanneer verzetten we de klok?
Het eerste idee voor zomertijd dateert al uit 1784. Benjamin Franklin schreef toen een humoristische lezersbrief met de titel An Economical Project for Diminishing the Cost of Light. Daarin stelde hij dat mensen beter gebruik konden maken van het daglicht en kaarsen konden besparen door vroeger op te staan en eerder naar bed te gaan. Zijn voorstel leidde niet direct tot de invoering van de zomertijd, maar hij wordt wel gezien als een vroege voorloper van het idee.
Pas rond de overgang naar de 20e eeuw werd het concept concreet uitgewerkt. De Britse astronoom en ondernemer William Willett pleitte in 1907 voor de invoering van zomertijd om daglicht beter te benutten en energie te besparen. Ook in Duitsland werd het idee besproken.
In Nederland werd de zomertijd voor het eerst ingevoerd tijdens de Eerste Wereldoorlog, in 1916, met als doel energie te besparen. De regeling werd niet overal op dezelfde manier toegepast en verschilde soms per regio. Na de oorlog werd de zomertijd weer afgeschaft. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd ze opnieuw ingevoerd en in 1949 in West-Duitsland weer afgeschaft.
In Duitsland en Oostenrijk werd de zomertijd uiteindelijk in 1980 opnieuw ingevoerd en sindsdien jaarlijks toegepast. In Zwitserland gebeurde dat in 1981.
Vandaag de dag verzetten veel landen nog steeds twee keer per jaar de klok voor zomer- en wintertijd. Er zijn echter ook landen die de zomertijd inmiddels hebben afgeschaft, waaronder:
- Rusland
- IJsland
- Turkije
- Oekraïne
- Argentinië
- India
- Japan
- Zuid-Afrika
- Brazilië
Wordt de klok vooruit of achteruit gezet?
De klok wordt twee keer per jaar verzet: één keer in het voorjaar en één keer in het najaar. Maar in welke richting?
In het voorjaar gaat de klok één uur vooruit, van 2.00 uur naar 3.00 uur. In het najaar gaat de klok één uur achteruit, van 3.00 uur naar 2.00 uur.
Dat betekent dat we in maart bij de overgang naar de zomertijd een uur minder slapen. In oktober krijgen we bij de overgang naar de wintertijd juist een uur extra slaap cadeau.
De vraag “Wordt de klok vooruit of achteruit gezet?” kun je gemakkelijk onthouden met dit ezelsbruggetje:
“In het voorjaar zet je de tuinmeubelen VOOR het huis, in het najaar zet je ze weer TERUG in huis.”
Hoe beïnvloedt de overgang naar zomertijd je lichaam?
Het verzetten van de klok is ooit ingevoerd om energie te besparen, maar voor ons lichaam kan het juist het tegenovergestelde effect hebben. Net als andere zoogdieren wordt de mens aangestuurd door een biologisch ritme. Dit 24-uursritme, ook wel het circadiane ritme genoemd, wordt beïnvloed door licht en donker en regelt onder andere onze hormoonafgifte en belangrijke lichaamsfuncties.
Wanneer we de klok verzetten, kan dit natuurlijke ritme verstoord raken. Het gevolg: slaapproblemen, vermoeidheid en stemmingswisselingen.
Vooral bij de overgang naar de zomertijd ervaren veel mensen klachten, omdat ze een uur minder slapen. Daarnaast kunnen inslaapproblemen ontstaan, doordat het lichaam nog is ingesteld op het oude tijdschema. Overdag kun je je daardoor futloos en minder geconcentreerd voelen.
Sommige studies laten zien dat het verzetten van de klok ook samenhangt met een tijdelijk verhoogd risico op gezondheidsproblemen, zoals hart- en vaatziekten, beroertes en depressieve klachten. Dit wordt in verband gebracht met de verstoring van ons natuurlijke circadiane ritme.
Ook de zomertijd kan invloed hebben op onze hormoonhuishouding, met name op de aanmaak van melatonine, het hormoon dat ons slaap-waakritme regelt. Een studie uit 2014, gepubliceerd in het Journal of Biological Rhythms, toont aan dat de overgang naar de zomertijd kan leiden tot een verschuiving in de melatonineproductie. Dit kan bijdragen aan slaapproblemen en vermoeidheid.
“Het verzetten van de klok kan het natuurlijke bioritme flink verstoren. Dat kan leiden tot slaapproblemen en een algemeen gevoel van vermoeidheid of ongemak. Daarom is het belangrijk om je lichaam geleidelijk te laten wennen aan het nieuwe ritme. Vermijd bijvoorbeeld blauw licht in de avond en zorg juist voor voldoende daglicht in de ochtend. Zo beperk je de impact van de overgang naar zomer- of wintertijd en help je je biologische klok sneller weer in balans.”
Zet je biologische klok stap voor stap om
Weet je dat je binnenkort de klok moet verzetten? Pas je slaaptijden dan geleidelijk aan. Begin een paar dagen van tevoren en verschuif je bedtijd en wektijd telkens met 15 minuten.
In het najaar kun je bijvoorbeeld ongeveer drie dagen vóór de overgang naar wintertijd elke dag 15 minuten later naar bed gaan en 15 minuten later opstaan. In het voorjaar, bij de overgang naar zomertijd, doe je juist het omgekeerde: ga stap voor stap iets eerder slapen en sta iets eerder op.
Vermijd blauw licht voor het slapengaan
Te veel blauw licht in de avond kan je melatonineproductie vertragen en je wakker houden. Het is daarom het beste om blauw licht te vermijden door 60 minuten voor het slapengaan alle elektronische apparaten zoals smartphone, computer en televisie uit te schakelen. Als alternatief kun je een blauwlichtbril met amberkleurige glazen gebruiken, die het blauwe licht uit de verlichting filtert.
Geniet van het ochtendlicht
Als je ’s ochtends voldoende licht krijgt, wordt het voor je lichaam makkelijker om wakker te worden. Ga bij voorkeur even naar buiten en vang wat daglicht op. In de donkere wintermaanden kun je jezelf ’s ochtends ook blootstellen aan een heldere kunstmatige lichtbron.
Probeer een ochtenddouche
Een koele douche in de ochtend voelt voor sommigen misschien onaangenaam, maar ze stimuleert je bloedsomloop en maakt je wakker. Je hoeft niet meteen volledig koud te douchen om er voordeel uit te halen. Je kunt ook gewoon warm douchen en in de laatste minuut de temperatuur op koud zetten. Of probeer een wisseldouche waarbij je afwisselt tussen warm en koud.
Het juiste ontbijt maakt wakker
Ook je voeding beïnvloedt je bioritme. Let vooral op wat je ’s ochtends eet. Vermijd zoveel mogelijk koolhydraten. Een licht ontbijt met veel eiwitten en gezonde vetten, gecombineerd met voldoende water in de ochtend, helpt je wakker te worden en geeft je energie.
Luister muziek om je slaap te ondersteunen
Muziek is een krachtig middel om emoties op te roepen. Is er een nummer dat mooie herinneringen bij je oproept? Luister er ’s ochtends naar om makkelijker wakker te worden. Kies ’s avonds voor rustige, melodieuze muziek om je slaapkwaliteit te verbeteren.
Durf een powernap te doen
Ben je moe of heb je last van slaaptekort, gun jezelf dan een dutje. Zorg er wel voor dat je middagdutje niet langer dan 20 minuten duurt. Anders kom je in een diepe slaapfase terecht en voel je je bij het wakker worden juist nog vermoeider. Heb je de nacht ervoor nauwelijks geslapen, dan kun je ook kiezen voor een volledige slaapcyclus van ongeveer 90 minuten als middagdutje.
Zorg voor een vaste slaaproutine
Elke dag op hetzelfde tijdstip naar bed gaan en opstaan bevordert je slaapkwaliteit. Die regelmaat helpt je om je beter aan te passen aan het verzetten van de klok. Na de tijdswisseling vind je zo sneller je natuurlijke slaap-waakritme terug.
Eet en drink bewust in de avond
Vermijd cafeïne en alcohol in de uren voor het slapengaan, omdat deze stoffen je slaap kunnen verstoren. Ook zware maaltijden in de avond zijn af te raden. Idealiter ligt je laatste maaltijd minstens twee uur vóór je naar bed gaat.
Probeer ontspanningstechnieken
Ontspanningstechnieken zoals meditatie, yoga of progressieve spierontspanning kunnen helpen om stress en spanning te verminderen en je slaap te verbeteren. Gebruik het uur voor het slapengaan voor een rustige routine die je hele zenuwstelsel tot rust brengt.
Vermoeidheid door tijdswisseling
Vooral de overgang naar de zomertijd kan vermoeidheid veroorzaken, omdat we een uur slaap verliezen en ons lichaam zich moet aanpassen aan het nieuwe tijdstip. Studies tonen aan dat het enkele dagen kan duren voordat ons lichaam gewend is aan de verandering en we ons weer uitgerust en alert voelen.
Een studie uit 2014, gepubliceerd in het Journal of Clinical Sleep Medicine, onderzocht de impact van de tijdswisseling op de slaap bij volwassenen. Daaruit bleek dat de overgang naar de zomertijd leidde tot een verschuiving van het slaap-waakritme, wat resulteerde in een verminderde slaapkwaliteit en meer vermoeidheid.
Een andere studie uit 2019, gepubliceerd in het Journal of Sleep Research, keek naar de effecten van de tijdswisseling op slaapkwaliteit en vermoeidheid bij patiënten met slaapstoornissen. De resultaten toonden aan dat de overgang naar de zomertijd gepaard ging met een verslechtering van de slaapkwaliteit en een toename van vermoeidheid.
Klok verzetten en slaapproblemen
Het verzetten van de klok kan slaapproblemen veroorzaken, omdat het ons natuurlijke slaapritme verstoort. Wanneer de klok een uur vooruit of achteruit gaat, heeft het lichaam vaak enkele dagen nodig om aan het nieuwe tijdstip te wennen.
Mogelijke klachten zijn:
- moeite met inslapen
- moeite met opstaan
- verminderde slaapkwaliteit
- vermoeidheid overdag
Mensen die al gevoelig zijn voor slaapproblemen of een verstoord slaapritme hebben, kunnen extra last ervaren van de overgang naar zomer- of wintertijd.
Gelukkig kun je met een paar eenvoudige maatregelen de impact van het verzetten van de klok beperken en slaapproblemen tot een minimum terugbrengen.
Wat betekent het verzetten van de klok voor bedrijven?
Mogelijke gevolgen zijn:
Productiviteitsverlies
Sommige studies laten zien dat de overgang naar de zomertijd in het voorjaar kan leiden tot lagere productiviteit en een hoger ziekteverzuim. Medewerkers moeten wennen aan het veranderde slaap-waakritme, wat concentratie en prestaties tijdelijk kan verminderen.
Gezondheidsklachten
Het verzetten van de klok kan slaapproblemen en vermoeidheid versterken. Dit kan invloed hebben op het energieniveau, de motivatie en de prestaties op de werkvloer, en in sommige gevallen leiden tot meer afwezigheid.
Extra administratieve belasting
Bedrijven die internationaal actief zijn, moeten rekening houden met verschillende tijdzones en momenten waarop de klok wordt verzet. Dat kan extra administratieve afstemming vragen, bijvoorbeeld bij het plannen van vergaderingen, deadlines en zakenreizen.
Mogelijke omzetdaling in de retail
Uit onderzoek van het Institut der deutschen Wirtschaft in Keulen blijkt dat de overgang naar wintertijd kan samenhangen met een daling van de omzet in de detailhandel. Doordat het ’s avonds eerder donker wordt, hebben consumenten minder tijd om na werktijd te winkelen.
Tegelijkertijd profiteren sommige sectoren juist van het verzetten van de klok. Denk aan toerisme en vrijetijdsbesteding, waar langere lichte avonden in de zomer mensen stimuleren om meer tijd buitenshuis door te brengen.
Wat is de invloed van het verzetten van de klok op de verkeersveiligheid?
Er zijn verschillende studies die hebben onderzocht of het verzetten van de klok invloed heeft op de verkeersveiligheid. Sommige onderzoeken wijzen erop dat de overgang naar de zomertijd op korte termijn kan leiden tot een verslechtering van de verkeersveiligheid, vooral in de eerste dagen na het verzetten van de klok.
Een studie uit 2018 van de University of Colorado Boulder concludeerde dat de overgang naar de zomertijd gepaard gaat met een verhoogd risico op verkeersongevallen in de eerste dagen daarna. De onderzoekers analyseerden gegevens van meer dan 700.000 ongevallen in de Verenigde Staten tussen 1996 en 2017 en stelden vast dat het aantal ongevallen in de eerste zes dagen na het verzetten van de klok met 6 procent toenam.
Andere studies laten echter zien dat de impact op de verkeersveiligheid over het algemeen beperkt is. Weggebruikers lijken zich relatief snel aan te passen aan het nieuwe tijdstip. Zo concludeerde een meta-analyse uit 2019 van de Universiteit Heidelberg dat de algemene effecten van het verzetten van de klok klein zijn en dat er geen eenduidig bewijs is voor een direct verband met een structurele toename van het aantal ongevallen.
Al met al blijft de invloed van het verzetten van de klok op de verkeersveiligheid onderwerp van discussie, met uiteenlopende onderzoeksresultaten en standpunten.
Welke klokken moeten worden verzet?
Radiogestuurde klokken, smartwatches en de klokken op onze smartphones hoeven meestal niet handmatig te worden aangepast. Deze synchroniseren zich automatisch via een radiosignaal of via het internet.
Er zijn echter nog steeds klokken die je zelf moet verzetten. Daartoe behoren meestal:
- Polshorloges
- Wekkers
- Wandklokken
- Keukenklokken
- Klokken in voertuigen
- Elektronische apparaten zoals ovens, magnetrons, koffiemachines enzovoort
Wanneer wordt het verzetten van de klok afgeschaft?
De basis voor een mogelijke afschaffing van het verzetten van de klok was een bevraging onder EU-burgers. In een online-enquête met 4,6 miljoen deelnemers sprak 84 procent zich uit voor het beëindigen van de wissel tussen zomer- en wintertijd. Ongeveer twee derde van de deelnemers kwam uit Duitsland. De toenmalige voorzitter van de Europese Commissie, Jean-Claude Juncker, verklaarde daarop dat het verzetten van de klok moest worden afgeschaft. In 2019 stemde ook het Europees Parlement in met een voorstel om de regeling vanaf 2021 te beëindigen.
Sindsdien is er echter niets veranderd. De reden: er bestaat nog altijd geen overeenstemming tussen de lidstaten. Men wil voorkomen dat er binnen Europa een lappendeken aan tijdzones ontstaat, waarbij sommige landen permanent zomertijd en andere permanent wintertijd invoeren.
In Duitsland is er overigens een duidelijke voorkeur in het debat over een permanente tijd. Volgens een representatieve studie van de Technische Hochschule Ostwestfalen-Lippe pleit een meerderheid voor permanente zomertijd. Dat zou betekenen dat het in de winter ’s ochtends langer donker blijft en ’s avonds langer licht is.
De vraag “Wanneer wordt het verzetten van de klok afgeschaft?” kan voorlopig dus nog niet concreet worden beantwoord. Het is waarschijnlijk dat het nog enkele jaren duurt voordat hierover een definitieve beslissing wordt genomen.
Welke alternatieven zijn er voor het verzetten van de klok?
Als het verzetten van de klok ooit daadwerkelijk wordt afgeschaft, zijn er verschillende mogelijke opties. Dit zijn drie veelbesproken alternatieven:
1. Permanente zomertijd
Als de overheid zou kiezen voor permanente zomertijd, heeft dat duidelijke gevolgen voor het dagelijks leven. In de winter zou het ’s ochtends pas laat licht worden, vaak pas rond 9.00 uur. Veel mensen zouden dan maandenlang in het donker naar werk of school gaan. Daar staat tegenover dat het ’s avonds langer licht blijft.
In Berlijn zou de zon op de kortste dag van het jaar bijvoorbeeld pas rond 9.15 uur opkomen en net vóór 17.00 uur ondergaan.
2. Permanente wintertijd
Bij een permanente wintertijd zou de zon in de zomer juist zeer vroeg opkomen. Zomerse avonden met daglicht zouden ongeveer een uur korter worden dan nu het geval is met zomertijd.
In Berlijn zou de zon op de langste dag van het jaar al om 3.44 uur opkomen en rond 20.30 uur ondergaan.
3. Aanpassing van de tijdzone
Een andere mogelijkheid is dat een land zijn standaardtijd aanpast aan een tijdzone die beter aansluit bij de geografische ligging. Daarmee zou het natuurlijke daglicht beter overeenkomen met het dagelijkse ritme van de bevolking.
Welke optie uiteindelijk de beste is, blijft onderwerp van discussie. De keuze wordt vanuit economische, gezondheidskundige en maatschappelijke perspectieven verschillend beoordeeld.
Conclusie: het verzetten van de klok
Het verzetten van de klok raakt ons allemaal. Sommige mensen wennen zonder problemen aan de overgang naar zomer- of wintertijd, terwijl anderen er duidelijk meer moeite mee hebben. Hoe dan ook beïnvloedt het verzetten van de klok verschillende aspecten van ons dagelijks leven. Het kan dagen of zelfs weken duren voordat je lichaam volledig is aangepast aan het nieuwe ritme. Een afschaffing van de zomer- en wintertijd is voorlopig niet in zicht.
Daarom is het belangrijk om je slaap prioriteit te geven. Of de klok nu een uur vooruit of achteruit gaat: met gerichte strategieën en de juiste kennis kun je klachten beperken en sneller terugkeren naar je natuurlijke slaapritme.
