Slaapverlamming: hoe gevaarlijk is deze nachtelijke verlamming?
Slaapverlamming, slaapstarre of heksendruk – er zijn verschillende woorden voor een zeer beangstigend, maar onschadelijk fenomeen: slaapverlamming. Getroffenen worden ’s nachts wakker en kunnen zich niet bewegen, of hebben vlak voor het inslapen het gevoel verlamd te zijn. Hoe griezelig dat ook klinkt: deze slaapstoornis is niet gevaarlijk. Toch kan het een ware nachtmerrie zijn.
Wat is slaapverlamming?
Slaapverlamming is een tijdelijke verlamming die het normale proces van in slaap vallen of wakker worden onderbreekt. Het fenomeen wordt daarom wetenschappelijk geclassificeerd als een slaapstoornis. Onze slaap verloopt in verschillende fasen die in elkaar overvloeien en een cyclus vormen die zich per nacht vier tot vijf keer herhaalt: vanuit de waaktoestand glijden we in slaap, de spieren ontspannen zich, we zakken weg in de diepe slaap en uiteindelijk in de REM-slaap, waarin de hersenen de ervaringen van de dag verwerken. In deze fase treedt de slaapverlamming op.
REM is de afkorting van Rapid Eye Movement, wat betekent dat tijdens de diepe slaap alleen de oogspieren snel bewegen. De rest van het lichaam, met uitzondering van de ademhaling, is in deze slaapfase verlamd; anders zou je de bewegingen uit je dromen actief uitvoeren en misschien uit bed vallen. Stel je voor dat je heel levendige dromen hebt waarin je bergen beklimt, kunt vliegen, over de grond rolt of tegen een vijand moet vechten. Als je al deze dromen actief met je lichaam zou beleven, zou je nooit tot rust komen.
Tijdens de REM-slaap wordt de spierspanning dus geremd om te voorkomen dat je pijnlijk uit bed valt. Bewegingen zijn daardoor onmogelijk. De verlamming is daarom puur een beschermende functie en volkomen normaal. Het wordt pas verontrustend als je te vroeg uit je droom ontwaakt en nog voordat je lichaam dat doet, terugkeert naar de waaktoestand. Dan loopt je brein als het ware voor op je lichaam en ervaar je de slaapverlamming terwijl je volledig bij bewustzijn bent.
"Slaapverlamming is in de meeste gevallen een onschuldige, zij het zeer onaangename ervaring, waarbij het lichaam kortstondig verlamd is bij het ontwaken of in slaap vallen. Regelmatige slaap, stressvermindering en het vermijden van de rugligging kunnen echter helpen om het risico te verminderen."
Dr. Fabian Krapf, slaapdeskundige
Slaapverlamming – de oorzaken
De oorzaken van slaapverlamming zijn tot nu toe niet eenduidig bekend. In principe kan slaapverlamming bij iedereen voorkomen, maar het komt vaker voor bij mensen die lijden aan psychische aandoeningen, obstructieve slaapapneu (OSA) of narcolepsie, een neurologische slaapstoornis. Ook wordt vermoed dat er een genetische aanleg achter het fenomeen schuilgaat. Bovendien lijken enkele factoren het optreden van slaapverlamming te bevorderen:
- stress
- een onregelmatig slaap-waakritme
- algemene slaapstoornissen
- slaaptekort
- jetlag
- slapen op de rug
- nachtelijke krampen
- Depressies
- Medicijnen
- Alcohol
- Drugs
Slaapverlamming komt vaak voor bij mensen die in ploegendienst werken en onregelmatige slaaptijden hebben. Ook jongere mensen met een onregelmatig slaap-waakritme kunnen last krijgen van slaapverlamming, vooral als ze onder stress staan of alcohol of drugs gebruiken.
Typische symptomen van slaapverlamming
Verschillende studies hebben aangetoond dat vooral jongere mensen en mensen met een psychische aandoening een verhoogd risico lopen op het ontwikkelen van slaapverlamming. Bij mensen met narcolepsie komt het vaak voor als symptoom van deze neurologische aandoening. Behalve hun ogen kunnen de getroffenen dan enkele seconden tot minuten lang geen enkel lichaamsdeel bewegen. Typische symptomen van slaapverlamming zijn:
- een verstijfd lichaam
- verlamde armen en benen
- praten is onmogelijk
- hallucinaties en zintuiglijke waanvoorstellingen
- nachtmerries
- Druk op de borst
- Ademnood
- Angst om te stikken
- Paniek
- Hartkloppingen
Hoewel slaapverlamming geen directe gevolgen heeft voor de gezondheid, vormen de verlammingsverschijnselen een grote belasting voor de getroffenen. Als slaapverlamming vaak voorkomt, wordt de rustgevende slaap verstoord, wat op de lange termijn de prestaties, de stressbestendigheid en de levenskwaliteit kan aantasten.
Ongeveer 8% van de mensen heeft wel eens in hun leven last gehad van slaapverlamming. Vrouwen hebben er iets vaker last van dan mannen. Bij sommigen blijft slaapverlamming een eenmalige ervaring, terwijl anderen daarentegen meerdere keren per week of zelfs per nacht uit hun slaap worden gerukt. Daarom wordt er bij slaapverlamming onderscheid gemaakt tussen twee soorten: geïsoleerde en terugkerende episodes.
Slaapverlamming en hallucinaties
Slaapverlamming gaat vaak gepaard met hallucinaties. Alsof de tijdelijke verlamming nog niet angstaanjagend genoeg is, zien de getroffenen griezelige wezens of beleven ze angstaanjagende scenario’s. Dit komt doordat de hersenen te vroeg uit de REM-fase ontwaken en nog een deel van de dromen in de ruimte rondom het bed projecteren. De dissociatie tussen bewuste beleving en het onvermogen om te handelen wordt voor de getroffenen een ware nachtmerrie, omdat de hallucinaties angst en paniek kunnen veroorzaken.
De getroffenen zien gestalten in de kamer, worden bedreigd door monsters of demonen of voelen zich hulpeloos overgeleverd aan marteling. Ze horen stemmen of geluiden, misschien zelfs geschreeuw. Ze voelen de aanwezigheid van andere mensen in de kamer, maar kunnen ze niet zien. De borstkas voelt aan alsof hij wordt samengedrukt, en daar komt het gevoel bij dat ze stikken. Sommige mensen die hier last van hebben, geloven zelfs dat ze hun eigen lichaam verlaten en beleven een zogenaamde uittredingservaring (UE). Dat klinkt allemaal behoorlijk griezelig, en dat is het op dat moment ook. Als de slaapverlamming na enkele minuten verdwijnt, volgt er echter al snel opluchting.
Slaapverlamming bij het in slaap vallen of wakker worden
Sommige mensen ervaren slaapverlamming bij het in slaap vallen, anderen bij het wakker worden. In beide gevallen is de normale overgang van de REM-fase naar de waaktoestand verstoord:
- hypnagogische verlamming: Als de slaapverlamming optreedt bij het in slaap vallen, wordt dit in medische termen hypnagogische verlamming genoemd. Je ligt lekker in bed, bent moe, zakt langzaam weg in slaap, maar plotseling is je brein weer wakker, terwijl je lichaam zich al in een verlamde toestand bevindt.
- hypnopomane verlamming: Vaak ervaren mensen slaapverlamming bij het wakker worden ’s nachts of ’s ochtends. De medische term hiervoor is dan “hypnopomane verlamming”. Eigenlijk bevind je je in een diepe slaap, midden in je dromen, en verwerk je de ervaringen van de dag. Plotseling is je brein klaarwakker, maar reageert je lichaam nog niet. Je kunt je niet bewegen, maar hebt wel het gevoel dat je wakker bent. Daarbij kunnen hallucinaties optreden, die de situatie nog griezeliger maken.
Slaapverlamming: duur en behandeling
Slaapverlamming duurt meestal maar een paar seconden, maar voor degenen die er last van hebben lijkt het wel een eeuwigheid. Soms duurt het zelfs enkele minuten. In zeldzame, extreme gevallen kan de slaapverlamming pas na een uur verdwijnen. Als je je dus in de onaangename situatie bevindt dat je uit je slaap ontwaakt voordat je lichaam dat doet, blijf dan rustig en wacht tot het gevoel in je ledematen terugkeert. Slaapverlamming verdwijnt namelijk altijd vanzelf en heeft ook geen verdere gevolgen of complicaties voor de betrokkenen. Een behandeling is daarom niet nodig.
Als de nachtelijke verlammingsverschijnselen je erg belasten, kun je echter de oorzaken achterhalen en mogelijke triggers zoals stress, alcohol en medicijnen vermijden. Wanneer je toch een arts moet raadplegen:
- Als je vaak last hebt van slaapverlamming en deze je regelmatig je slaap ontneemt.
- Als je daardoor bang bent om naar bed te gaan.
Tijdens het onderzoek kan de arts een diagnose stellen en afwegen of een behandeling met medicijnen of misschien psychotherapie zinvol is. In extreme gevallen kunnen antidepressiva worden voorgeschreven. Mogelijk volgt er een onderzoek in het slaaplaboratorium om je slaapgedrag te observeren en je waarden, zoals hartslag, bloeddruk, hersenactiviteit en ademhaling, tijdens de slaapfase te meten. Zo wordt ook onderzocht of er nog andere slaapstoornissen, slaapapneu of narcolepsie achter de klachten schuilgaan die behandeld moeten worden.
Zo kun je slaapverlamming voorkomen
Veel mensen die hier last van hebben, vragen zich bezorgd af: is het überhaupt mogelijk om slaapverlamming te voorkomen? En wat kan ik doen om deze angstaanjagende momenten niet meer te hoeven meemaken? Er zijn inderdaad enkele tips die kunnen helpen:
- Op je zij slapen: Maak er een gewoonte van om op je zij te slapen. Slapen op je rug lijkt slaapverlamming namelijk te bevorderen. Zorg er daarom voor dat je een kussen kiest met de juiste hoogte voor zijslapers, om een verkeerde houding van de wervelkolom te voorkomen.
- Slaap-waakritme: Om slaapstoornissen te verhelpen, helpt een regelmatig slaap-waakritme en voldoende slaap van 7 tot 9 uur per dag. Ga altijd op hetzelfde tijdstip naar bed en probeer altijd op hetzelfde tijdstip wakker te worden, ook in het weekend.
- Ontspanning: Extreme stress beïnvloedt je slaapkwaliteit negatief en kan slaapverlamming in de hand werken. Zorg daarom voor voldoende ontspanning door middel van ademhalingsoefeningen, meditatie, yoga of zelfmassages met fasciaproducten, om na een stressvolle dag weer in balans te komen.
- Triggers vermijden: Aangezien overmatig gebruik van alcohol, drugs en medicijnen vaak de oorzaak is van slaapverlamming, moet je hiervan afzien. Ook cafeïne, nicotine en zware maaltijden ’s avonds beïnvloeden je slaap negatief en moeten worden vermeden.
- Slaapdagboek: Om een verband te ontdekken tussen stress, alcoholgebruik of slaaptekort, is het raadzaam een slaapdagboek bij te houden waarin je gedurende een langere periode je gewoontes, je slaaptijden en het optreden van slaapverlamming vastlegt.
- Therapie: Als je last hebt van slaapverlamming en de bijbehorende symptomen, zoals hallucinaties en nachtmerries, kan psychologische begeleiding nuttig zijn om hier beter mee om te gaan. Als de oorzaak een psychische aandoening is, zoals een depressie, is therapie in principe aan te raden.
Als alle pogingen niets helpen en je toch weer in die beangstigende toestand wakker wordt, adem dan diep en rustig in en uit. Je hartslag en ademhaling functioneren gewoon normaal, dus je hoeft niet bang te zijn. De druk op de borst en het moeizame ademen zijn te wijten aan het feit dat de ademhalingsspieren in de REM-fase minder gespannen zijn. Concentreer je daarom volledig op een rustige ademhaling, totdat het gevoel in je lichaam terugkeert. Om jezelf tot die tijd af te leiden en te kalmeren, richt je je aandacht op een lichaamsdeel en probeer je alleen je grote teen of een vinger te bewegen.
Is slaapverlamming gevaarlijk?
Over het algemeen is slaapverlamming niet gevaarlijk, omdat er geen blijvende verlamming achterblijft. Na enkele seconden of minuten is het weer voorbij en kun je je weer normaal bewegen. Slaapverlamming vormt dus geen ernstige bedreiging voor je gezondheid.
Maar natuurlijk kan slaapverlamming paniek veroorzaken, vooral als deze gepaard gaat met angstaanjagende hallucinaties. Je hulpeloos voelen en niet kunnen handelen – ook al is het maar voor korte tijd – is belastend voor degenen die er last van hebben. Je hart gaat tekeer, de adrenaline stijgt, maar hoe hard je het ook probeert, je kunt gewoon geen bewegingen maken. De druk op je borst knelt je keel dicht, je kunt je niet uitspreken en ook niet ademen. Dan is het zaak: kalm blijven en afwachten.
Als slaapverlamming vaker voorkomt, leer je na verloop van tijd dat er geen echt gevaar is. Het 's nachts wakker worden en de daarmee gepaard gaande paniek verstoren echter je rustgevende slaap. Als je slechts af en toe last hebt van nachtelijke verlamming, kan je lichaam dat goed aan. Als je hierdoor echter regelmatig last hebt van slaapstoornissen, kan dat natuurlijk van invloed zijn op je levenskwaliteit. Dan ben je overdag vaak moe, kun je je niet concentreren en voel je je niet fit.
Hoewel slaapverlamming op zich niet gevaarlijk is, is het om verschillende gezondheidsredenen toch belangrijk om een goede nachtrust te bevorderen. Onze BLACKROLL®-dekens, kussens en matrassen kunnen je daarbij helpen.
Slaapverlamming – een onschuldig verschijnsel dat de getroffenen angst inboezemt
Bij slaapverlamming wordt de hersenen te vroeg uit de REM-slaap gewekt, terwijl het lichaam zich nog in de verlammingsfase bevindt, wat tijdens de slaap volkomen normaal is en puur een beschermende functie van het lichaam is. Sommige mensen die hier last van hebben, ervaren tijdens de slaapverlamming bovendien hallucinaties, nachtmerries of een druk op de borst.
Aangezien de verlamming na enkele seconden vanzelf weer verdwijnt, is een behandeling niet nodig. Als het echter zeer vaak voorkomt, moet er medisch onderzoek plaatsvinden om verdere slaapstoornissen of aandoeningen zoals narcolepsie uit te sluiten.
Hoe BLACKROLL® je slaapkwaliteit kan verbeteren:
Standard
Beschikbaar in meerdere varianten
